Migraine zonder pijn

Varia
Wat wil de dichter eigenlijk zeggen? Veel dichters vinden zo’n vraag irritant en zullen vriendelijk maar beslist terugverwijzen naar het gedicht. Als dat wat gezegd moest worden in alledaagse taal uitgedrukt had kunnen worden, was het gedicht niet geschreven. Poëzie is een manier om betekenis weer te geven, zoals wetenschap dat is of kunst, een manier om een gevoel uit te drukken, zoals een therapeutische sessie dat is of muziek. Maar dan anders.
vrijdag 12 maart 2021 om 03:00
Afbeelding
beeld

Terug naar de tekst dus. En hoewel poëzie de kunst van de meerduidigheid is, heeft niet elke regel een driedubbele bodem. Het is niet altijd nodig om de hulp van de dichter of van anderen in te roepen. Je leest wat er staat en verbindt dat met je eigen geschiedenis, je eigen opvattingen, met dat wat voor jou al betekenis heeft. Zo krijgt poëzie betekenis.

In het eerste gedicht van de reeks Universele Esthetiek, waarmee de nieuwe bundel van Lieke Marsman opent, nodigt ze ons uit tot de nodige nuchterheid bij het interpreteren.

‘Wanneer ik me/ in een ruimte vol glasscherven

naar het licht dans’ (een zin uit mijn eerste bundel)

werd door een zelfverzekerde inter-
viewer eens

tot een religieus ontwaken gebombardeerd, het glas

symbool voor iets – voor wat?

Terwijl er natuurlijk niets meer gebeurt

dan een jonge vrouw in een vies café

die danst tot het ochtendgloren. Waarschijnlijk

was er drank in het spel, maar het was niet

het bloed van Christus.’

Lieke Marsman (Den Bosch, 1990) debuteerde in 2010 met Wat ik mijzelf graag voorhoud en won daarmee de C. Buddingh’-prijs. In 2014 volgde haar tweede bundel, De eerste letter. In 2017 verscheen een roman over klimaatverandering, Het tegenovergestelde van een mens, en nu is er dus deze nieuwe bundel, In mijn mand. De ontdekking van een tumor in haar schouder bepaalde Marsman bij vragen over haar toekomst en over de dood. Op veel plaatsen in de bundel komt dit aan de orde zoals we bijvoorbeeld kunnen lezen in het hierboven geciteerde gedicht, eveneens uit de openingsreeks. De tumor is verwijderd maar ze is nog onder behandeling.

Met ‘dat gedicht’ (regel 9) verwijst ze naar de tekst waarover de interviewer zich al interpreterend heeft uitgelaten. Het is overigens niet zo dat ze hem alsnog bevestigt in zijn duiding. Nee, ze zou het gedicht opnieuw schrijven als ze het zou kunnen. Als het zou lukken om door zo te dichten het gevoel kwijt te raken dat er voor haar geen toekomst meer is. Maar dat kan ze niet, want hoewel ze zich wel in filosofen (‘ik heb Sartre gelezen/ en Kant en Kierkegaard’) en dichters (‘Dying is an art, schreef Sylvia Plath’) heeft verdiept, bevat de bundel geen gedicht waaruit blijkt dat ze te rade is gegaan bij het bloed van Christus. Van een dergelijk ‘religieus ontwaken’ is geen sprake.

Wat leeftijd betreft, behoort dichter, schrijver en filosoof Lieke Marsman tot de zogenaamde millennialgeneratie. Over deze ‘oudere jongeren’ is vaak generaliserend en laatdunkend gezegd dat ze alleen maar met zichzelf bezig zijn. Het zouden narcistische navelstaarders zijn zonder idealen, jongeren die zich ondanks de vele voorrechten die ze hebben alleen maar verdiepen in hun eigen gevoelens en identiteit. Toch blijken veel schrijvende leden zich wel degelijk verbonden te voelen met de wereld door zich bezig te houden met onderwerpen als de vluchtelingencrisis, klimaatverandering, gendervraagstukken of religieus extremisme. Nu kan ‘bezig houden met’ ook duiden op afstandelijk analyseren en vanaf de zijlijn commentaar leveren. Het is niet op voorhand hetzelfde als geëngageerd zijn maar Marsman heeft haar redenen om zich betrokken te voelen en actief op te stellen.

Daarom nog een keer terug naar het zelfcitaat dat overigens niet de volledige oorspronkelijke zin is. Die luidt: ‘Wanneer ik me in een ruimte vol glasscherven naar het licht dans, weet ik dat ik iets te zeggen heb.' Nu, tien jaar later, krijgt ze daartoe de kans voor een groter publiek. Sinds januari 2021 is ze Dichter des Vaderlands en ze heeft een duidelijke opvatting over haar rol en motivatie. In een interview in het poëzietijdschrift Awater geeft ze aan in gesprek te willen met beleidsmakers en pleit ze voor meer aandacht voor het lezen en vooral het zelf gedichten schrijven op school. Ook geeft ze aan dat haar ziekte de maatschappelijke thema's alleen maar belangrijker heeft gemaakt. ‘Juist doordat ik met mijn sterfelijkheid ben geconfronteerd, realiseer ik me hoe waardevol het leven is en hoe belangrijk het is om te bestrijden wat dat leven bedreigt, zoals de opwarming van de aarde.' De toon waarop ze dat doet is scherp, haar beeldspraak is origineel en beklijvend. Zo roept ze in een paar regels een indringende en waarschuwende herinnering op aan recente bloedhete zomers.

de hitte omhult ons als een sarcofaag

de dagen volgen elkaar op in karavaan

de zomer haalt de elastieken van wie haast heeft aan

als een te strakke kraag

Ondanks de zware thematiek is In mijn mand geen sombere bundel. ‘Maar ik kijk op en zie de zon/weerkaatst in de nieuwe koelkast/die van jou en mij samen is,/ wat betekent pijn dan nog?’ Door alle onzekerheid klinkt de energieke wil om te leven. Naast het gevoel afgesneden te zijn van de toekomst is er de ervaring van een heldere lente en ook al is er de lichtflits waarmee migraine vaak gepaard gaat, het is zonder pijn.

‘(En met al het praten over de dood

steeds ook weer het paradijs

dat om de hoek komt kijken.

Bloesem, denk ik. Deze heldere lente

en het flitslicht van migraine,

zonder pijn.)'

Met deze bundel biedt Marsman het onderwijs vanwege de toegankelijk geschreven gedichten een fraaie kans. Ook is het evident dat niet elke millennial kan worden weggezet als alleen maar egocentrisch. De bundel leent zich goed om met leerlingen te lezen, er met hen over in gesprek te gaan en hen zelf uit te dagen tot schrijven. Hoe te leven als de toekomst zo onzeker is? Actueler kan het nauwelijks.

Universele Esthetiek

2.


Ik wéét dat ik in staat ben om iets afschuwelijks
om te buigen tot het bitterzoete
dat een leven z’n waarde geeft, de crisis
en chaos waaruit een leven z’n dynamiek haalt.
Dit vertel ik mezelf wanneer ik nadenk over de dood.
Dankzij de dood verliezen we onze onschuld,
wat niet betekent dat we schuldig worden
Het betekent dat het leven niet langer alleen maar ‘leuk’ is.
Het betekent dat als ik dat gedicht opnieuw kon schrijven,
ik er een religieus ontwaken in zou leggen – God weet
hoezeer ik het nodig heb. De laatste tijd
voel ik me zo afgesneden van mijn toekomst.
Wat heeft het voor zin om te fantaseren
over waar je over tien jaar zou kunnen wonen
als de dokter morgen kan bellen
om te zeggen dat het klaar is?
Er is geen toekomst, alleen een lang
en stroperig hier en ik zijn. Het enige zwerven
door de tijd dat ik soms doe is terugblikken

In mijn mand

Lieke Marsman.
Uitg. Pluim, Amsterdam/Antwerpen 2021.
51 blz. € 21,99

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

4 auto’s in brand in Groningen, politie vermoedt brandstichting

In de stad Groningen hebben zondagochtend meerdere auto’s in brand gestaan. De politie gaat uit van brandstichting. Er raakte niemand gewond, meldt de politie zondag.

Afbeelding

Bronnen: OPEC en bondgenoten houden olieproductie gelijk

Leden van het kartel van olieproducerende landen OPEC en bondgenoten als Rusland en Kazachstan besluiten waarschijnlijk om de olieproductie gelijk te houden, zeggen ingewijden tegen persbureau Reuters.

Afbeelding

Duitse toezichthouder maant broker FlatexDEGIRO tot ingrijpen

Een Duitse financieel toezichthouder heeft bij onlinebroker FlatexDEGIRO tekortkomingen in de bedrijfsvoering geconstateerd, meldt de onderneming op zijn site.

Afbeelding

Nederland ‘spiegelt’ WK-afvaardiging aan die van Argentinië

De keuze voor een Nederlandse afvaardiging naar de wedstrijd Nederland-Argentinië van komende vrijdag hangt af van wie Argentinië naar het WK in Qatar stuurt. Dat zegt minister Liesje Schreinemacher (Buitenlandse Handel) in het programma WNL op Zondag.

Afbeelding

Procureur-generaal: Iran schaft omstreden moraalpolitie af

Iran heeft de omstreden moraalpolitie afgeschaft, aldus de Iraanse procureur-generaal. Het land staat al ruim twee maanden in het teken van protesten die ontstonden na een arrestatie door deze politie. De 22-jarige Mahsa Amini stierf in detentie.

Afbeelding

Oprichter FTX kan slechts ‘speculeren’ over miljarden van klanten

De oprichter van de omgevallen cryptobeurs FTX, Sam Bankman-Fried, weet naar eigen zeggen niet precies waar miljarden dollars van klanten zijn gebleven.