Luister naar

Waarom blijven katholieken vaak en graag achter in de achterhaalde praktijk van de Maria-verering?

Opinie
Vrijdag 1 mei zullen zowel de Italiaanse, Amerikaanse en de Canadese bisschoppen hun landen ‘toewijden’ aan Maria. Waarom blijven katholieken zich achter ingehaalde praktijken van Maria-verering scharen? Beter zou het zijn om de aandacht op de Heilige Geest te richten, schrijft Vaticaanwatcher Hendro Munsterman.
Hendro Munsterman
donderdag 30 april 2020 om 06:00 aangepast 16:44
Waarom blijven katholieken toch zo vaak en graag achter in devoties die door de theologie inmiddels zijn ingehaald? Dit houdt het geloof niet levend, maar doet het juist stollen en maakt het tot  een museumstuk.
Waarom blijven katholieken toch zo vaak en graag achter in devoties die door de theologie inmiddels zijn ingehaald? Dit houdt het geloof niet levend, maar doet het juist stollen en maakt het tot een museumstuk. beeld anp / Wim Hollemans

De Italiaanse bisschoppen vragen de aandacht van Maria voor hun land ‘opdat zij het beschermt en redt van de coronapandemie’. Zij doen dit naar eigen zeggen als antwoord op een verzoek van vele gelovigen en de ‘consecratie’ (Latijns voor ‘toewijding’) zal vrijdagavond plaatsvinden in de basiliek Santa Maria del Fonte presso Caravaggio, in de buurt van Bergamo.

De afgelopen weken deden tientallen afzonderlijke bisschoppen en hele bisschoppenconferenties hetzelfde, onder meer in Latijns-Amerika, Portugal, Spanje, Estland en Ierland.

Landen die zich toewijden aan Maria. Dat kan feitelijk helemaal niet.

Maar deze devotie van het ‘toewijden’ van een land of een regio aan Maria (of aan het ‘Onbevlekte Hart van Maria’) is vanuit theologisch oogpunt veel problematischer en omstredener dan velen schijnen te willen beseffen.

verschuiving

In 2001 publiceerde de Vaticaanse Congregatie voor de Eredienst een document met principes en richtlijnen voor volksgeloof en liturgie. Daarin wordt gezegd dat de term ‘consecratio’ beter gereserveerd wordt voor de zelfoffering aan God die een totaalkarakter draagt en eeuwigheidswaarde in zich draagt. Hierbij denkt de kerk dan aan de sacramenten van de doop en het vormsel. Niet aan Maria dus, en niet buiten de sacramenten om waardoor de gelovige zich met Christus verenigt.

Deze Vaticaanse verschuiving in terminologie baseert zich op ‘de vooruitgang die de liturgische theologie in onze tijd heeft geboekt’. En inderdaad: de Rooms Katholieke Kerk maakt een uitdrukkelijk onderscheid tussen de aanbidding die slechts aan God toekomt en de verering van Maria die daaraan volgens het concilie ‘bijdraagt’, zoals het Tweede Vaticaans concilie (1962-1965) steviger onderstreepte dan vroeger vaak gebruikelijk.

bijgesteld

Binnen de rooms-katholieke theologie en devotiepraktijken is de verering van Maria dan ook niets meer, maar ook niets minder dan het ‘zalig prijzen’ van de moeder van Christus ‘voor de grote dingen’ die God aan haar heeft gedaan, zoals Maria in het Lucasevangelie bezingt.

Wanneer dus voor de mariale devotie termen gebruikt worden die het wezenlijke onderscheid tussen Maria als schepsel en God als Schepper dreigen te laten verwateren – zoals gebeurt met de term ‘consecratio’ – moeten deze tradities worden bijgesteld en geheroriënteerd.

Daarom heeft ook de vroegere paus Johannes Paulus II de term ‘consecratio’ (toewijding) steeds vaker vervangen door ‘affidamento’, dat wellicht vertaald kan worden met ‘toevertrouwen’. En ook paus Franciscus tijdens zijn bezoek aan Fatima bevestigde die verschuiving door voor het Mariabeeld te bidden: ‘Ik vertrouw mijzelf aan uw gebed toe, en in gemeenschap met mijn broeders en zusters, door u, wijd ik mij toe aan God’.

slaafse gehoorzaamheid

De ‘toewijding aan Maria’ is in de middeleeuwen ontstaan in een feodale cultuur. Een vazal hechtte zich aan een heerser; tegenover de geschonken bescherming stond een ridderlijke en slaafse gehoorzaamheid.

Maar dit is zo cultureel bepaald dat het in een gedemocratiseerde, moderne cultuur niet meer begrepen wordt. Maria dreigt zo binnen de kortste keren te gaan lijken op heidense moedergodinnen die zonder en buiten de band met de drie-ene God kan bestaan.

Vanuit een gezonde katholieke theologie kan een gelovige zichzelf of anderen aan het gebed van Maria toevertrouwen. ‘Het gebed van een rechtvaardige is krachtig en mist zijn uitwerking niet’, staat immers in de Jakobusbrief, en de katholieke traditie ziet in Maria graag de gerechtvaardigde, verloste mens bij uitstek. Maar Maria heeft geen eigen ‘handelingsbevoegdheid’ op bovennatuurlijk niveau. Die komt uitdrukkelijk slechts aan God toe.

Al met al komt het erop neer dat ‘toewijding’ (consecratio) feitelijk alleen door een persoon zelf gedaan kan worden (en dus geen ‘toewijding’ van iemand anders of van een land), en dat bovendien alleen aan God zelf ‘geconsacreerd’ kan worden.

Maar naast deze theologische inzichten die blijkbaar veel te weinig ingang hebben gevonden, is er nog een ander belangrijk punt dat aandacht verdient.

Juist in een periode van de kerkgeschiedenis dat in de Westerse theologie de rol van de Heilige Geest weer wordt herontdekt, zou het goed zijn om diens ‘handelingsbevoegdheid’ weer een duidelijkere plaats te geven. Ook in vormen van populair volksgeloof.

creativiteit

Het is de Heilige Geest die volgens het aloude gezang Veni Sancte Spiritus ‘geneest wat is verwond’ en ‘rechtmaakt wat is afgeweken’. Waarom moet alle volksgeloof vrijwel altijd rond Maria en de andere heiligen draaien? Vele theologen hebben er de afgelopen decennia terecht op gewezen dat in de katholieke theologie Maria niet zelden de plaats van de Heilige Geest heeft ingenomen, bijvoorbeeld als ‘Voorspreekster’ en ‘Troosteres’.

Waar is onze creativiteit gebleven? Waarom blijven katholieken toch zo vaak en graag achter in vereringspraktijken die door de theologie inmiddels zijn ingehaald? Ik vrees dat dit het geloof niet levend houdt, maar het juist doet stollen en tot museumstuk maakt.

Waarom zouden we ons niet op nieuwe (maar eigenlijk volstrekt traditionele) wegen begeven door in deze coronacrisis de Heilige Geest aan te roepen? Individueel of gezamenlijk. Ik droom soms van een gigantische Zoom-meeting waarin een bisschop als voorganger van de aan hem vertrouwde geloofsgemeenschappen een gebed tot de Heilige Geest uitspreekt. Deze gelovigen kunnen gemeenschappelijk of individueel negen dagen een klassieke noveen bidden. En bijvoorbeeld dagelijks een kaars branden in elk christelijk huis. Laten we iets nieuws verzinnen! <

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

De vrijheid verdedigen door die te beperken? De (voorspelbare) effecten van een koranverbranding

Het is duidelijk dat koranverbrandingen niet slechts tegen een boek gericht zijn, maar dat er ook naar moslims zelf een in wezen vijandig signaal uitgaat, signaleert Joas Wagemakers.

Afbeelding

Zonder kerkdienst zul je nooit werkelijk beseffen wat genade is, dat ontvang je alleen in gezamenlijke dank

Waarom ga je naar de kerk? Kun je geloven buiten de kerk? De discussie is er opnieuw, maar dominee Wim van der Schee stelt liever het uitgangspunt van 'eerst is er de gelovige, dan is er de kerkdienst' ter discussie.

Afbeelding

In Disneyfilms zitten steeds meer 'woke' invullingen. Zou Disney zijn eigen studio's nog herkennen?

Op 27 januari barst het jaar lange eeuwfeest los van de Walt Disney Studio’s. Maar zijn de oorspronkelijke waarden van Disney nog wel terug te vinden in het huidige megabedrijf?

Afbeelding

Wat hebben Philips en het CDA gemeen? Succesvolle afsplitsingen en moeilijke tijden

Het CDA en Philips zitten in zwaar weer, terwijl hun afsplitsingen een succes zijn. 'Is er nog hoop voor het CDA?', vraagt Frank van den Heuvel zich af.

Afbeelding

Oekraïne, hoe erger te voorkomen? We staan voor lastige vragen, over de eigen vrijheid en die van hen

Dit is de kernvraag, vindt Aad Kamsteeg: hoe kunnen het belang van de vrije wereld en de vrijheid van Oekraïense burgers worden beschermd zonder escalatie naar omstandigheden die veel erger zijn dan een compromis?

Afbeelding

De overheid kan er weer niet om heen, de waarde van grond voor woningbouw ligt te hoog

Het Rijk stopt miljarden in woningbouwprojecten, terwijl de huizenprijzen - en dus opbrengsten voor projectontwikkelaars - historisch hoog zijn. Te dure grond zit nieuwbouw in de weg, stelt expert Erwin van der Krabben.