Luister naar

Gebruik geen vage begrippen als ‘de nieuwe hermeneutiek’

Opinie
Wie de recente theologische discussies een beetje volgt, ziet een trend in het gebruik van de term ‘de nieuwe hermeneutiek’. Ik heb daar om verschillende redenen moeite mee.
Arjan van den Os • promovendus Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Apeldoorn
dinsdag 12 april 2022 om 14:55 aangepast 11:28
Arjan van den Os
Arjan van den Os beeld nd
Theologenblog

Ik weet niet wanneer de term voor het eerst gemunt is en waar hij vandaan komt, maar de afgelopen jaren duikt de uitdrukking steeds vaker op. Hermeneutiek in de theologie draait kort gezegd om de interpretatie van Bijbelteksten en de vooronderstellingen van de bijbellezer. Gebruikers van de uitdrukking ‘de nieuwe hermeneutiek’ stellen dat er in gereformeerde kerken in de hermeneutiek een nieuwe wind is gaan waaien. Deze nieuwe wind is geen waardevolle toevoeging aan de gereformeerde hermeneutiek volgens critici, maar een gevaarlijk idee.

moeite

Ik heb om verschillende redenen moeite met de uitdrukking ‘de nieuwe hermeneutiek’. Allereerst heb ik er nog geen duidelijke definitie van gevonden. Als ik het goed begrijp is het een benadering die bepaalde aspecten van onze cultuur belangrijker vindt dan de Bijbel als geschreven Woord van God. Dat is echter een vrij onduidelijke en onnauwkeurige definitie. Het komt op mij over als een vaag containerbegrip.

Mijn tweede bezwaar draait om het bepaalde lidwoord ‘de’ in ‘de nieuwe hermeneutiek’. Het woordje ‘de’ veronderstelt een vastomlijnde benadering, herkenbare systematiek en duidelijke vertegenwoordigers. Wie behoren nou eigenlijk tot ‘de nieuwe hermeneutiek’? Welke benadering staan zij voor? Wie het tweedelige werk Tussen tekst en lezer van VU-hoogleraar Arie Zwiep leest, zal merken dat er een veelvoud van moderne benaderingen is die onderling weinig overeenkomst vertoont en waarbij benaderingen en personen zelfs tegenover elkaar kunnen staan. ‘De nieuwe hermeneutiek’ bestaat dus niet.

Het wordt al snel een verwijtende term.

Daarnaast veronderstelt het dat er ook een ‘oude hermeneutiek’ bestaat. Zwiep geeft een verhelderend historisch overzicht, waarbij opnieuw de diversiteit aan benaderingen opvalt. In de Vroege Kerk was er al een strijd tussen de Antiocheense school en de Alexandrijnse school. De Antiocheense school stond een benadering voor die de Bijbeltekst wilde lezen zoals die bedoeld was (historische benadering), terwijl de Alexandrijnse school de Bijbeltekst als symbool voor diepere levenslessen zag (allegorische benadering). Er heeft dus ook niet zoiets als ‘de oude hermeneutiek’ bestaan.

van alle tijden

De vraag is ook of het anders uitleggen van teksten op culturele en filosofische gronden niet van alle tijden is geweest. Zo heeft dogmaticus Arnold Huijgen in zijn dissertatie laten zien dat Calvijn woorden over Gods ‘berouw’ en ‘wraak’ wegstreept omdat het ‘aanpassing van God aan mensen’ zou zijn. Deze Bijbelse zaken passen namelijk niet in zijn Godsbegrip: God kent volgens Calvijn geen menselijke emoties. Dit inzicht stelt ons voor de vraag of cultuur niet altijd al een rol heeft gespeeld bij onze interpretatie van de Schrift. Deze constatering doet niets af aan zuivere exegese, maar het maakt je wel kritisch op jezelf en je eigen traditie.

Ik vraag mij af of verschillende keuzes die nu onder ‘de nieuwe hermeneutiek’ worden geschaard niet eerder exegetische dan hermeneutische keuzes zijn. Het verschil tussen exegese en hermeneutiek is dat exegese gaat over de uitleg van teksten, terwijl hermeneutiek de kaders van de exegese en de exegeet aangeeft. Hete hangijzers draaien vaak om een andere uitleg van bijbelteksten. Er wordt meer nadruk gelegd op bijvoorbeeld de unieke situatie waar een bijbeltekst zich op richt of de historische situatie die niet genoeg is meegenomen in eerdere verklaringen. Dat zijn steeds exegetische argumenten. Wanneer we erkennen dat verschillen vaak draaien om exegetische punten is het gesprek beter te voeren, omdat iedereen gewoon aanspreekbaar is op de eigen uitleg en vervallen discussies niet in abstracte bespiegelingen over hermeneutiek.

recht doen

Tenslotte is het de vraag is of de uitdrukking ‘de nieuwe hermeneutiek’ recht doet aan de positie van een ander. Academische en kerkelijke debatten vereisen een goede en zuivere weergave van de overtuigingen en argumenten van de ander. Deze houding valt ook onder de naastenliefde die Christus ons gebiedt. Het gevaar van de verwijtende term ‘de nieuwe hermeneutiek’ is dat oprechte pogingen om de Schrift recht te verstaan te gemakkelijk terzijde worden gelegd, zonder dat ingegaan wordt op de inhoud en nuances van andermans positie.Ook ik heb bedenkingen en zorgen bij bepaalde manieren van bijbeluitleg. Maar benoem man en paard in plaats van een onscherp containerbegrip. Dat maakt het gesprek een stuk concreter en overzichtelijker.

Dit is een opiniebijdrage. De mening van de auteur is niet per se het standpunt van de redactie. Wilt u reageren? Stuur dan een brief (maximaal 200 woorden) naar opinie@nd.nl
Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Origineel zijn goden met een eigen specialiteit niet

Op een tentoonstelling in Assen over de verwoeste Romeinse steden Pompeï en Herculaneum realiseert theoloog Dolf te Velde zich dat de fascinerende wereld van zoveel goden ook iets heel voorspelbaars en deprimerends heeft.

Afbeelding

Goden in menigte, elk met een eigen specialiteit. Worden ze zo hanteerbaar? We weten wel beter

Op een tentoonstelling over de verwoeste steden Pompeï en Herculaneum realiseert theoloog Dolf te Velde zich dat de fascinerende Romeinse wereld van zoveel goden ook iets heel voorspelbaars en deprimerends heeft.

Afbeelding

Bracht Jezus licht in het donker? Met die duisternis viel het in zijn tijd wel mee

Was Jezus' tijd net zo'n donkere tijd als de onze? Dat valt wel mee, stelt theoloog Arco den Heijer. 'De voedsel- en reinigingswetten werden massaal nageleefd. De Joden waren nog nooit zo vroom geweest.'

Afbeelding

Een genadeloze boodschap: ‘retour afzender’ voor de pijn van het leven

Ja, Jezus roept op tot geloof, stelt Myriam Klinker. Ook als Hij op het punt staat mensen te genezen. Maar is daadwerkelijk alles mogelijk voor wie gelooft, of word je daarmee op jezelf teruggeworpen?

Afbeelding

Stille bewondering voor Dilan Yesilgöz, maar toch mist er ook iets

Stille bewondering koester ik voor de Nederlandse minister van Justitie en Veiligheid, Dilan Yesilgöz-Zegerius, schrijft Koert van Bekkum. Maar toch mist hij iets in haar verhaal.

Afbeelding

Het akkoord tussen Libanon en Israël kan het begin van een weg uit de misère betekenen

Israël en Libanon lijken het na jaren onderhandelen eens te worden over de verdeling van de onderzeese gasvelden. Een mijlpaal en een teken van hoop in deze wereld, aldus theoloog Eric Peels.