Luister naar

Orthodoxe theologen spreken zich terecht uit tegen patriarch Kirill

Opinie
Orthodoxe theologen uit de Verenigde Staten en Griekenland keren zich terecht tegen de theologische legitimatie van de oorlog in Oekraïne. Ze baseren zich daarvoor op bijbelteksten over Gods koninkrijk en de zorg voor de ander.
Myriam Klinker-De Klerck • universitair docent Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Kampen
dinsdag 22 maart 2022 om 11:55
Myriam Klinker-De Klerck
Myriam Klinker-De Klerck beeld nd

Ik verbaas me over de houding van patriarch Kirill van Moskou. Hoe kan het dat hij als christelijk leider de gruweldaden van Poetin niet als zodanig benoemt en afkeurt? Vanuit zijn kerkelijk gezag zou hij – misschien wel als enige – Poetin kunnen en moeten corrigeren. Verschillende andere kerkleiders riepen hem daartoe op. Tevergeefs. Zijn houding zit gebolsterd in een complex van historische en financiële, maar ook theologische factoren.

Orthodoxe theologen uit de Verenigde Staten en Griekenland stelden een verklaring op die zich keerde tegen de theologische legitimatie van de oorlog in Oekraïne. De verklaring veroordeelt de leer van ‘de Russische wereld’ waarvan Moskou en Kiev het centrum vormen. Die Russische wereld hoort verenigd te zijn onder het patriarchaat van Moskou dat ‘in symfonie’ samenwerkt met de president die deze wereld regeert (lees: Poetin). De opstellers van de verklaring noemen deze leer een uiting van ketterse ideologie die een ongerechtvaardigde vermenging van godsdienst met natie en etniciteit voorstaat.

Barmer Thesen

Niet toevallig, gezien de nazi-framing over en weer, lijkt de verklaring qua karakter op de Theologische verklaring van Barmen die de grondslag vormde voor de Bekennende Kirche tegenover het nationaalsocialisme in Duitsland tijdens de dertiger en veertiger jaren van de vorige eeuw. Net als bij de ‘Barmer Thesen’, vormen ook hier zes citaten uit het Nieuwe Testament een opstap naar theologische principes die richtinggevend moeten zijn bij kerkpolitieke beslissingen. De gekozen nieuwtestamentische teksten scharnieren om de vraag wat voor christenen de ultieme bron vormt van autoriteit. 

De theologen verwijzen naar Johannes 18 vers 36: ‘Mijn koninkrijk is niet van deze wereld’, en verklaren met nadruk dat God en zijn koninkrijk de uiteindelijke autoriteit vormt voor orthodoxe christenen, ja voor álle christenen ter wereld. Christenen zijn fundamenteel vreemdelingen, want burgers van een hemels koninkrijk. Ieder die dit Koninkrijk wil vervangen door een koninkrijk ‘van deze wereld’ ontneemt daarmee Christus het gezag. Zijn lichaam, de kerk, wordt dan ondergeschikt gemaakt aan een wereldse autoriteit en beknot in haar profetische en corrigerende functie. Dit is precies wat je in Rusland ziet gebeuren in de al te symfonische verbinding tussen president Poetin en patriarch Kirill.

de ander

Bovendien wordt daardoor een werkelijke eenheid in een christelijke gemeenschap wereldwijd al bij voorbaat onmogelijk. Ze wordt immers gezocht in het menselijke – de Russische sfeer – desnoods met geweld. Daarmee worden de autoriteit van Poetin en de Russische sfeer het ijkpunt voor de ‘christelijke’ levensstijl. De verklaring daarentegen stelt dat de levensstijl van Gods koninkrijk geënt is op Jezus Christus. Daarin is geen plaats is voor geweld tegen ‘de ander’. 

De opstellers verwijzen concreet naar Jezus’ woorden in de Bergrede: ‘heb uw vijanden lief en bid voor wie u vervolgen’ (Matteüs 5 vers 44). Christenen mogen culturen en personen die de staat (of samenleving) als ‘anders’ beschouwt, niet demoniseren. Integendeel, ze moeten actief naastenliefde betonen aan armen, daklozen, vluchtelingen, migranten … kortom aan al wie lijdt. Het verheffen van de ene boven de andere cultuur en het voeren van een bloedige oorlog horen daar niet bij.

De verklaring wijst ook op Jezus’ woorden in Johannes 8 vers 31-32 over de waarheid die vrijmaakt. Liegen of verbloemend spreken over een ‘speciale militaire operatie’ of ‘gebeurtenis’ is niet-orthodox en verwerpelijk, stellen de theologen.

westerse waarden

Tot zover de verklaring in grote lijnen, een mooie en profetische verklaring waar ik mij als christen en theoloog helemaal achter kan scharen. Ondertussen groeit in mij wat onbehagen waar het gaat over het niet verheffen van de ene boven de andere cultuur. Deze verklaring geeft niet alleen het duo Poetin-Kirill maar ook West-Europeanen stof tot denken. Ze snijdt misschien meer in ons eigen vlees dan we ons realiseren. Mijn onbehagen wordt opgeroepen door het diepe antiwesterse sentiment dat rondom deze pijnlijke oorlog weer onmiskenbaar de kop opsteekt. ‘Zich bedreigd voelen door het westen’ gaat niet alleen over grondgebied, natuurlijk. 

Maar juist ook over de westerse waarden die in een geglobaliseerde wereld nog sneller dan vroeger worden ‘uitgedragen’. Na de koude oorlog misschien niet zo expliciet met geweld, maar wel met de macht van media, techniek en markt. Beseffen wij westerlingen met al onze ‘superieure’ waarden hoe anderen kijken naar het proces van secularisering in het westen? Beseffen wij eigenlijk hoe wij anders georiënteerde volken kunnen bedreigen? Hoe past dit precies bij Gods koninkrijk? Ik ben oprecht blij met westerse waarden. Ze zijn ook vruchten van het evangelie. En ik vind het dus een moeilijke vraag. Maar dit ontslaat ons niet van de plicht om haar tegen het licht van deze verklaring houden.

Hoe dan ook: ons vuil wast het vuil van Kirill niet af. Het verschrikkelijke lijden in Oekraïne en het legitimeren daarvan door een ketterse ideologie is regelrecht kwaad. Het evangelie is kritisch. En terecht.

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Getallen uit Numeri maken je ook vandaag hoopvol

De getallen uit het bijbelboek Numeri vertellen het verhaal dat God mensen niet loslaat als ze opstandig zijn en steeds weer hun eigen weg kiezen. Dat biedt ook in 2022 hoop als je denkt dat cijfers alleen maar kil zijn, schrijft Kasper de Graaf.

Afbeelding

Is God alleen maar de God die toekijkt, of straft Hij soms ook?

We belanden van de ene crisis in de andere. Vroeger zou er dan altijd wel iemand begonnen zijn over de straf van God. Tegenwoordig gebeurt dat nauwelijks meer. Maar is dat terecht, vraagt theoloog Hans Burger zich af.

Afbeelding

Koningin Elizabeth zou op de troon van David zitten, geloven sommige Britten

Er leeft onder sommige Britten een idee dat ze voortkomen uit de tien noordelijke stammen van Israël. Dat wordt bewezen met een hutspot van bijbelteksten, schrijft bijzonder hoogleraar Jaap Dekker.

Afbeelding

Het vertrouwde achterlaten: strategisch starten in Utrecht

De vertrouwde Theologische Universiteit verhuist van Kampen naar Utrecht. Het vertrouwde achterlaten, vervult met weemoed. Tegelijkertijd brengt het een merkwaardige dynamiek met zich mee, aldus Myriam Klinker.

Afbeelding

Wat een bijbels lijstje te maken heeft met vluchtelingen in kampementen

Een op het oog niet interessante opsomming uit het bijbelboek 1 Koningen blijkt tóch iets te zeggen over de politieke situatie in het Nederland van vandaag de dag, schrijft oudtestamenticus Koert van Bekkum.

Afbeelding

Moet de kerk belijdende uitspraken doen over homoseksualiteit?

Het Amerikaanse kerkgenootschap Christian Reformed Church heeft opvallende uitspraken gedaan: over verzoening door Christus, en over homoseksualiteit. Maar moet de kerk zich over dat laatste wel belijdend uitspreken, vraagt Dolf te Velde zich af.