Luister naar

Jezus is niet het logische antwoord op de Joodse verwachting

Opinie
De adventskalender met teksten uit het Oude Testament die we betrekken op Jezus roept vragen op, signaleert theoloog Arco den Heijer. Want klopt ons beeld van die verwachting wel met wat Joden in Jezus’ tijd daadwerkelijk hoopten en verwachtten?
Arco den Heijer • theoloog, promovendus aan de Theologische Universiteit Kampen
dinsdag 14 december 2021 om 12:34
Arco den Heijer
Arco den Heijer beeld Jeremy Ligtenberg
Theologenblog

Bij ons in de keuken hangt een adventskalender. Elke dag kun je iets doen, lees je een Schriftgedeelte en wordt er wat uitleg bij gegeven. Van dergelijke kalenders en leesroosters lijken er de laatste jaren steeds meer te zijn. Het is een mooie manier om voor jezelf of als gezin invulling te geven aan de tijd van verwachting naar Kerst. Je leeft als het ware met het oudtestamentische Israël mee in hun verwachting van de messias door het lezen van de profetische teksten. Maar juist op dat punt roept de adventskalender ook vragen op. Want klopt ons beeld van die verwachting wel met wat Joden in Jezus’ tijd daadwerkelijk hoopten en verwachtten?

profetieën over Jezus

Ondanks de bonte verscheidenheid aan online verkrijgbare adventskalenders zijn de teksten die voorgeschreven worden meestal dezelfde. Het zijn teksten uit het Oude Testament die al in het Nieuwe Testament of iets later door vroegchristelijke auteurs op Jezus zijn betrokken. Vanuit het geloof in Jezus gingen de eerste christenen het Oude Testament lezen als boek met profetieën over Jezus. Wie de profetieën afzonderlijk en in hun eigen context leest merkt echter dat ze nogal divers zijn. Zo spreekt Jesaja 9 erover dat God het juk verbrijzelt dat drukt op zijn volk, dat de stampende laarzen verbrand worden en dat een kind op de troon van David de heerschappij krijgt over een rijk van vrede zonder einde. Jesaja 53 spreekt over een lijdende dienaar van God die door zijn volksgenoten bespot wordt. Vóór Jezus’ komst zou men niet snel op het idee gekomen zijn dat beide teksten over dezelfde messias gaan.

Toch suggereren veel adventskalenders dat er in Israël een doorgaande en gestaag groeiende messiasverwachting was – een verwachting die (niet-messiasbelijdende) Joden vandaag nog steeds zouden koesteren. Maar de verwachting van een verlosser leeft lang niet onder alle Joden vandaag – en wat Joden in de eerste eeuw verwachtten liep zo mogelijk nog wijder uiteen. Een tekst uit de Dode Zeerollen – en ook de profeet Zacharia al – spreekt bijvoorbeeld de hoop uit dat God aan het eind der tijden twee gezalfden aanstelt: een messias uit het geslacht van David als koning en een messias uit het geslacht van Levi als priester. Geen vreemde gedachte, als we bedenken dat ook de hogepriester bij zijn aanstelling gezalfd werd (zie Exodus 40 vers 13 tot 15; Leviticus 16 vers 32).

teksten als verdediging

Nu kun je je natuurlijk afvragen of het erg is dat we het Oude Testament lezen met de kennis van later – van hoe Gods beloften vervuld zijn in Jezus. Het is immers juist belangrijk om Oude en Nieuwe Testament als eenheid te lezen. Toch schuilt er wel een gevaar in de gedachte van zo’n lineaire messiasverwachting. Je kunt er namelijk alleen op uitkomen door de onderlinge verschillen tussen profetieën uit het Oude Testament te relativeren en de koppeling met Jezus’ leven en sterven te benadrukken. Vroege christenen – te beginnen in het Nieuwe Testament zelf – deden dat om hun geloof in Jezus te verdedigen tegenover de overgrote meerderheid van Joden die niet in Jezus geloofde; om te tonen dat het Oude Testament wel degelijk Jezus aanwijst als Gods messias – en dat de Joden blind waren als ze dat niet zagen. Dat verwijt van blindheid en een gevoel van superioriteit in de uitleg van de Schrift heeft bijgedragen aan het antisemitisme in de christelijke cultuur van Europa. En de vanzelfsprekendheid waarmee profetieën één op één op Jezus worden toegepast kan het gesprek met Joden vandaag nog steeds belemmeren. 

Dit is geen pleidooi om die adventskalenders maar af te schaffen en die teksten niet te lezen. Lees ze juist wel, heb dan oog voor de veelzijdigheid en realiseer je dat Jezus niet het logische antwoord op de Joodse verwachting is, maar alle menselijke verwachtingen doorkruist: als messias die moest lijden, sterven en opstaan om nogmaals te komen, en dan wel met macht, om de wereld van stampende laarzen en al het andere kwaad te bevrijden.

Arco den Heijer is docent Grieks en Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Kampen. Hij schrijft dit artikel als lid van de gezamenlijke onderzoeksgroep BEST (Biblical Exegesis and Systematic Theology) van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen.

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Goden in menigte, elk met een eigen specialiteit. Worden ze zo hanteerbaar? We weten wel beter

Op een tentoonstelling over de verwoeste steden Pompeï en Herculaneum realiseert theoloog Dolf te Velde zich dat de fascinerende Romeinse wereld van zoveel goden ook iets heel voorspelbaars en deprimerends heeft.

Afbeelding

Bracht Jezus licht in het donker? Met die duisternis viel het in zijn tijd wel mee

Was Jezus' tijd net zo'n donkere tijd als de onze? Dat valt wel mee, stelt theoloog Arco den Heijer. 'De voedsel- en reinigingswetten werden massaal nageleefd. De Joden waren nog nooit zo vroom geweest.'

Afbeelding

Een genadeloze boodschap: ‘retour afzender’ voor de pijn van het leven

Ja, Jezus roept op tot geloof, stelt Myriam Klinker. Ook als Hij op het punt staat mensen te genezen. Maar is daadwerkelijk alles mogelijk voor wie gelooft, of word je daarmee op jezelf teruggeworpen?

Afbeelding

Stille bewondering voor Dilan Yesilgöz, maar toch mist er ook iets

Stille bewondering koester ik voor de Nederlandse minister van Justitie en Veiligheid, Dilan Yesilgöz-Zegerius, schrijft Koert van Bekkum. Maar toch mist hij iets in haar verhaal.

Afbeelding

Het akkoord tussen Libanon en Israël kan het begin van een weg uit de misère betekenen

Israël en Libanon lijken het na jaren onderhandelen eens te worden over de verdeling van de onderzeese gasvelden. Een mijlpaal en een teken van hoop in deze wereld, aldus theoloog Eric Peels.

Afbeelding

Getallen uit Numeri maken je ook vandaag hoopvol

De getallen uit het bijbelboek Numeri vertellen het verhaal dat God mensen niet loslaat als ze opstandig zijn en steeds weer hun eigen weg kiezen. Dat biedt ook in 2022 hoop als je denkt dat cijfers alleen maar kil zijn, schrijft Kasper de Graaf.