Luister naar

Archeologisch onderzoek kan helpen Bijbel beter te leren begrijpen

Opinie
Archeologisch onderzoek naar Kolosse kan bijdragen aan het begrip van Paulus' brief aan de christenen in deze stad, bijvoorbeeld als het gaat om de rol van vrouwen.
Arco den Heijer • docent Grieks en Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Kampen
dinsdag 5 oktober 2021 om 12:13
Arco den Heijer
Arco den Heijer beeld Jeremy Ligtenberg

Vorige maand is een archeologisch onderzoek gestart naar de antieke stad Kolosse (bij het huidige Honaz in Zuidwest-Turkije). Anders dan steden als Efeze en Smyrna zijn van deze stad geen grote bouwwerken bewaard gebleven en is het grondgebied van de antieke nederzetting nooit systematisch onderzocht. Wat kan archeologisch onderzoek bijdragen aan het begrip van Paulus’ brief aan de christenen in deze stad?

Archeologie van de antieke oudheid komt vooral in het nieuws wanneer er spectaculaire vondsten worden gedaan. In relatie tot de Bijbel zijn dat dan vooral vondsten die gepresenteerd kunnen worden als bewijs dat een bepaalde gebeurtenis uit de Bijbel heeft plaatsgevonden, als apologetisch instrument voor de betrouwbaarheid van de Bijbel. Maar verhalen uit de Bijbel zijn zelden zo rechtstreeks vanuit de archeologie te verifiëren. Wat de archeologie wel kan, is een eigen ingang geven tot de context waarin de bijbelschrijvers en hun beoogde lezers leefden en geloofden. De archeologie vertelt dan een eigen verhaal en kan dimensies belichten die in schriftelijke bronnen juist buiten beschouwing blijven. Een voorbeeld hiervan gaf oudtestamenticus Koert van Bekkum vorige week bij zijn inauguratie als hoogleraar aan de Evangelische Theologische Faculteit in Leuven: de overblijfselen van de religie in Tell Balata, het bijbelse Sichem, verhelderen de bijbelpassages over die stad. Wat voor verhaal zou nieuw archeologisch onderzoek naar Kolosse kunnen vertellen? Ik beperk me tot een paar voorbeelden.

Hoe was het contact tussen Kolosse en de omliggende steden? Paulus doet in zijn brief aan de Kolossenzen de groeten aan de gemeente van Laodicea en wil dat zijn brief ook daar gelezen wordt (hoofdstuk 4 vers 16). Kolosse was een veel oudere stad dan Laodicea, maar in Paulus’ tijd had Laodicea een hogere status binnen de provincie dan Kolosse. Er zijn aanwijzingen dat dit de verhouding tussen de beide steden moeizaam maakte. Maar was dat ook zo op het niveau van handelaars en ambachtslieden? Analyse van aardewerk dat in bodem van Kolosse gevonden wordt, kan veel duidelijk maken over de handelsstromen in de regio en geeft zo meer context aan Paulus’ suggestie dat de Kolossenzen zijn brief ook naar de broeders en zusters in Laodicea zenden.

Jonge christelijke gemeenten hebben weinig sporen nagelaten.

Paulus noemt in zijn brief een zekere Nymfa, een vrouw (waarschijnlijk – in andere handschriften wordt een mannelijk voornaamwoord gebruikt), bij wie een gemeente in huis samenkomt. De kans dat het huis van Nymfa bij opgravingen geïdentificeerd kan worden is zeer klein. De jonge christelijke gemeenten hebben over het algemeen weinig materiële sporen nagelaten. Maar opgravingen kunnen wel een idee geven van hoe groot zo’n huis ongeveer zou zijn. En inscripties kunnen ons iets vertellen over de rol van vrouwen in deze stad. Uit inscripties in andere klein-Aziatische steden blijkt dat vrouwen daar een grotere rol hadden dan elders in de lokale godsdiensten, als publieke weldoeners en zelfs in stadsraden. En dat heeft ook zijn weerslag op joodse en christelijke gemeenschappen: in synagogen blijken vrouwen hier af en toe een leidinggevende rol te bekleden (als archisynagogos) en in de tweede eeuw ontstaat in deze regio de christelijke stroming van het montanisme, waarin een aantal profetessen een belangrijke rol spelen.

Griekse tempels

En wat die synagogen betreft: was er een joodse synagoge in Kolosse? Synagogen zijn archeologisch identificeerbaar door de baden (mikvaot) voor de rituele wassingen. In zijn brief aan de Kolossenzen uit Paulus zijn zorgen over mensen die de christenen in Kolosse willen overhalen tot het houden van de sabbat en andere joodse feestdagen. Maar tot nu toe is er geen enkel archeologisch bewijs gevonden voor het bestaan van een joodse gemeenschap in Kolosse. De aanblik van stad zal sowieso gedomineerd zijn geweest door tempels voor Griekse goden (in lokale verschijningsvormen waarin eeuwenoude Anatolische tradities in doorwerkten), maar was er hier ook een plek waar de God van Israël aanbeden werd en uit de Schrift werd gelezen, of stond het groepje jonge christenen daarin helemaal alleen? 

Allemaal vragen die de relevantie van archeologisch onderzoek aantonen en waar we de komende jaren meer helderheid over kunnen verwachten. U kunt het volgen via Twitter, @ColossaeP

Arco den Heijer is docent Grieks en Nieuwe Testament aan de Theologische Universiteit Kampen. Hij schrijft dit artikel als lid van de gezamenlijke onderzoeksgroep BEST (Biblical Exegesis and Systematic Theology) van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen.

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Eenzaamheid-mantra’s helpen mij niet verder. Wat helpt dan wel?

Gevoelens van eenzaamheid vragen allereerst om erkenning, merkt Jan Willem Janse van MissieNederland. ‘Eenzaamheid speelt niet alleen bij mij, maar misschien ook wel bij jou en vele anderen’.

Afbeelding

Vrije Universiteit boekt geen vooruitgang met nieuwe openings- en sluitingsteksten bij promoties en oraties

De Vrije Universiteit schrapt Psalmregels bij aanvang en beëindiging van promoties en oraties. De alternatieve teksten bevreemden hoogleraar Marc van Oostendorp. ‘Als ze ‘van oorsprong’ christelijk is, wat is ze nu dan?’

Afbeelding

Door te spelen kunnen we de last van het leven dragen, we staan zelfs meer open voor God

In 1938 publiceerde de cultuurhistoricus Johan Huizinga zijn studie: Homo ludens, de spelende mens. De stelling van het boek is eenvoudig, maar revolutionair, schrijft Léon Hanssen in zijn essay.

Afbeelding

Zouden de boeren geen volksfeest moeten vieren? Het Europese beleid dat hen zoveel opleverde bestaat vijftig jaar

Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid van de Europese Unie bestaat vijftig jaar. Tot op de dag van vandaag gaat er veel geld in om, signaleert Volkskrant-redacteur Peter de Waard. Feest wordt er voorlopig niet gevierd.

Afbeelding

De kerk scheuren? Dan heb je Paulus niet aan je kant. Het ging hem uiteindelijk om eenheid

Laat er onder jullie geen scheuringen zijn, schreef Paulus in zijn brief aan de Korintiërs. Dat brengt hoogleraar Bart Koet tot enige betrokken kanttekeningen bij ontwikkelingen in de Christelijke Gereformeerde Kerken.

Afbeelding

Afrika is het continent van de toekomst. Hoe kan het Westen zijn bloei faciliteren?

Afrika is een krachtig continent met enorme potentie. Laat het Westen de bloei van het continent faciliteren, op basis van een gelijkwaardige relatie, schrijft Hans Valkenburg.