16 november 2019 om 19:07

Nieuws Gerard Beverdam

Commentaar: Het toeslagensysteem is een ontembaar monster geworden

Een totaal onredelijke Belastingdienst. Dat was volgens Piet Hein Donner waar ouders tegen aanliepen die volgens die dienst onterecht kinderopvangtoeslag hadden ontvangen. ‘Institutioneel vooringenomen’, noemt de oud-vicepresident van de Raad van State het ook. Zó gefocust op fraudebestrijding, dat de menselijke maat geheel uit beeld raakte.

Dus krijgen de getroffen ouders – nu ruim driehonderd, straks mogelijk nóg duizenden – een schadevergoeding. Daarmee is de kous af, zou je denken. Maar wie voorbijgaat aan hoe het kon dat een overheidsdienst zó’n kwaadaardig gezicht kreeg, laat belangrijke vragen liggen. Eén: waarom werden onschuldige mensen behandeld als fraudeurs? Twee: waarom zitten we opgescheept met zo’n draconisch toeslagensysteem?

Wat die eerste vraag betreft, moeten we even het geheugen opfrissen. In 2013 kwam de ‘Bulgarenfraude’ aan het licht. Oost-Europese bendes pleegden op grote schaal fraude met toeslagen en uitkeringen. Ze lieten landgenoten zich in Nederland inschrijven als ‘spookburger’. Daarna werd met het burgerservicenummer huur- en zorgtoeslag aangevraagd. De Belastingdienst betaalde meteen uit, en controleerde pas achteraf. De maatschappelijke verontwaardiging was groot.

De commissie-Donner stelt nu dat ouders die onterecht hun kinderopvangtoeslag moesten terugbetalen, slachtoffer werden van ‘een politiek en bestuurlijk klimaat waarin fraudebestrijding vooropstond’. Ze kregen duizenden euro’s, met de verplichting die uit te geven aan kinderopvang. Maar als achteraf ook maar íéts niet klopte, werd het bedrag teruggevorderd. Die aanpak paste ‘naadloos in de tijdgeest’, zegt Donner, die ons daarmee allemaal een spiegel voorhoudt.

Toch kan ook niet worden voorbijgegaan aan het toeslagensysteem zélf. In de politieke drang om telkens bepaalde groepen financieel te helpen, is het toeslagensysteem uitgegroeid tot een monster. Bedragen worden toegekend, maar kunnen ook zomaar weer worden teruggevorderd. Jaarlijks zijn er liefst 300.000 dwanginvorderingen. ‘Het systeem’ gaat ervan uit dat mensen de veranderingen in hun persoonlijke situatie direct melden. Maar niet iedereen is zo oplettend of zelfredzaam. Ook na kleine fouten leidde dat bij de kinderopvangtoeslag tot de terugvordering van geld dat mensen helemaal niet meer hádden.

Dat de mensen die zijn ‘mishandeld’ door de Belastingdienst nu ruimhartig worden gecompenseerd, is niet meer dan terecht. Maar het is ook tijd voor een andere, simpeler manier van inkomensondersteuning. Het creëren van een ontembaar en onredelijk toeslagenmonster mag de politiek zich best aanrekenen.