27 januari 2010 om 07:20

Nieuws Koert van Bekkum

Veren

Bijna vijftien jaar nadat partijleider Wim Kok namens de Partij van de Arbeid de 'ideologische veren' in de Den Uyl Lezing afschudde, gaf Wouter Bos maandag in dezelfde lezing zijn visie op het doodlopen van de beroemde, door Kok, Bill Clinton en Tony Blair ingeslagen 'Derde Weg' van de sociaaldemocratie.

Het evangelie van toen - welvaart voor iedereen door liberalisering van de publieke sector - staat in de beklaagdenbank. Als minister van Financiën liet Bos zich hierbij niet onbetuigd. Zou hij zich nu als partijleider weer ideologische veren aanmeten?

Bos stelde zijn gehoor niet teleur. Sinds het redden van de banken heeft de overtuiging bij hem postgevat dat daadkracht en helderheid lonen. Ook als het pijn doet. De PvdA staat laag in de peilingen. Maar hij gaf geen krimp toen FNV aannam dat de PvdA wel zou afzien van een verhoging van de AOW-leeftijd. Ook de premier moest door de pomp om zijn kabinet te redden, omdat de partij voet bij stuk hield op het dossier-Irak.

Dit keer spaarde Bos zijn eigen partij niet. Hij, de voormalige 'prins van Paars', liet weliswaar zien dat de andere visie op de publieke sector bij de socialisten zelf was opgekomen. Hij creëerde ook afstand tussen Kok en het duo Clinton en Blair. Maar tegelijk liet hij er geen misverstand over bestaan waar de fout van de Derde Weg lag. Je kunt de staat relativeren. Je kunt ruimte maken voor het eigen initiatief van mensen. Maar wie denkt dat een losgelaten markt zich nog laat temmen, begaat een enorme vergissing. Uiteindelijk gaat of het hele publieke leven gebukt onder harde rendementseisen, of er ontstaat zo'n woud aan regels om verkeerde effecten te dempen, dat alle winst wordt opgeslokt door overregulering en bureaucratie.

In feite bevat Bos' sociaaldemocratische toekomstvisie drie nieuwe ideologische veren. Een politiek die publieke markten niet alleen temt, maar ook inperkt. Een 'breed welvaartsbegrip' dat ook veiligheid, zorg, milieu en spreiding van middelen omvat. En - ook al zijn sociaaldemocraten daar heel slecht in, zo geeft Bos toe - een hoogstaande visie op moraal en burgerschap.

De grote vraag is of de PvdA de kiezer hiermee zal weten te overtuigen. De partij heeft iets te zeggen over de hypotheekaftrek, duurzaamheid en marktwerking in de zorg. En van een herleving van het morele socialisme van Willem Banning en Jacques de Kadt kan Nederland alleen maar profiteren. Maar zou het aanslaan?

In het postindustriële Nederland van nu, slaan brede verhalen vanuit een sociaaleconomische vertrekpunt nauwelijks meer aan. Ze gaan namelijk niet in op het culturele ongenoegen dat de nieuwe onderklasse kenmerkt. Laat staan dat je nog een moreel appel kunt doen op een vorm van geseculariseerd christendom.

Bos heeft zijn lijn voorbij de Derde Weg gevonden. Maar de toekomst zal uitwijzen of de samenleving er wel behoefte aan heeft.