30 december 2005 om 08:31
Commentaar
Gert Schutte
Luister naar

Ruziën overheden slecht voor hun gezag

De rijksoverheid en gemeenten komen steeds vaker tegenover elkaar te staan. Besluiten van gemeenten worden bij koninklijk besluit geschorst en gemeenten lopen naar de rechter. Dit geruzie is slecht voor het gezag van de overheid.

Het was de laatste tijd wel raak. Ministers en burgemeesters stonden samen voor de rechter om hun onderlinge conflicten daar uit te vechten. Over sluiting van het detentiecentrum op Schiphol stonden minister Donner en de gemeente Haarlemmermeer tegenover elkaar. In Limburg kregen de provincie en de gemeente Onderbanken achtereenvolgens de minister van VROM en van Defensie tegenover zich. Inmiddels hebben verschillende gemeenten aangekondigd minister Remkes voor de rechter te dagen over de afschaffing van het gebruikersdeel van de onroerendzaakbelasting. En dan zijn er nog de regelmatig terugkerende conflicten tussen minister Verdonk en gemeenten over de uitzetting van uitgeprocedeerde asielzoekers.

Verscherping

Nu zijn conflicten tussen overheden van alle tijden. Maar de regelmaat waarin ze de laatste tijd voorkomen lijkt te wijzen op een verscherping in de onderlinge verhoudingen. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten heeft al enkele malen demonstratieve bijeenkomsten gehouden tegen voorgenomen rijksbeleid. Maatregelen die op weinig draagvlak bij gemeenten kunnen rekenen, zoals de afschaffing van een deel van de onroerendzaakbelasting, maar ook de invoering van een gekozen burgemeester, roepen irritatie op, vooral omdat afspraken in het regeerakkoord de plaats innamen van inhoudelijke argumenten. In zo'n klimaat slepen ook overheden elkaar gemakkelijker voor de rechter.

Minister Donner zei wel dat het niet goed is als overheden ruziënd met elkaar over straat rollen, maar ondertussen is hij zelf eén van de ruziënde partijen. Dragen hij en zijn collega's en al die gemeente- en provinciebestuurders er zelf niet toe bij, dat het gezag van de overheid wordt ondermijnd?

Rechtsstaat

Voordat we hierop een al te vlot antwoord geven, is het goed te bedenken dat het goed is dat ook ministers in de uitoefening van hun ambt met de rechter te maken kunnen krijgen. Overheden staan niet boven de wet. Als er voor de detentie van illegalen en bolletjesslikkers een gebruiksvergunning nodig is, dan moet ook de minister van Justitie zorgen dat zijn ambtenaren aan de voorwaarden van zo'n vergunning voldoen. Net als gewone burgers kan hij het met die voorwaarden oneens zijn. Dan staat ook voor hem beroep op de rechter open. Zo zijn de regels van onze rechtsstaat.

Ingewikkeld wordt het als naleving van de regels van de ene overheid de andere overheid belemmert in de uitoefening van haar overheidstaak. Dat was naar de mening van minister Donner het geval. De wet draagt hem op te zorgen voor opvang van illegalen en bolletjesslikkers. Het gemeentebestuur belemmerde hem in die taak door de gebruiksvergunning in te trekken. Toen greep de minister naar de mogelijkheid die de grondwet vanouds biedt om besluiten van gemeentebesturen die in strijd zijn met het recht of het algemeen belang bij koninklijk besluit te schorsen.

Iets dergelijks gebeurde in Limburg. Daar stond een provinciale milieuverordening het kappen van zes hectare bos in de weg. De ministers Kamp en Dekker vonden het kappen echter noodzakelijk vanwege de nabijheid van een militaire vliegbasis, juist over de grens. Opnieuw bracht schorsing bij koninklijk besluit de oplossing.

Machtspolitiek

In beide gevallen is met verontwaardiging gereageerd. 'Pure machtspolitiek', aldus de wethouder van de gemeente Onderbanken. Dit verwijt is tot op zekere hoogte terecht. Schorsing, zo nodig gevolgd door vernietiging, is inderdaad een instrument waarmee de centrale overheid kan laten zien waar uiteindelijk de macht berust. Nederland is een gedecentraliseerde eenheidsstaat. Al meer dan anderhalve eeuw zijn gemeenten en provincies voluit mede-overheden met een grote mate van eigen verantwoordelijkheid. Dat biedt gemeenten en provincies de mogelijkheid, ook bij het uitvoeren van wetten van de centrale overheid, op te komen voor de belangen van gemeente en provincie. Maar altijd is er de mogelijkheid voor de centrale overheid zich te beroepen op belangen die de belangen van provincie en gemeente overstijgen.

In commentaren wordt er terecht op gewezen, dat het schorsings- en vernietigingsrecht van de Kroon met grote terughoudendheid moet worden toegepast. Dat geldt zeker als een lagere overheid het gewraakte besluit meende te moeten nemen op grond van haar wettelijke taak en verantwoordelijkheid. Daarom is vooral het besluit in de zaak Schiphol opmerkelijk. De minister had ook naar de rechter kunnen gaan met het verzoek om vanwege de spoedeisendheid een voorlopige voorziening te treffen. Maar hij heeft kennelijk zijn eigen verantwoordelijkheid in deze zaak zo zwaar laten wegen dat hij de beslissing - althans voorlopig - in eigen hand hield.

Internationaal verdrag

De komende rechtszaak over de onroerende zaakbelasting is van een ander karakter. Daarin vechten gemeenten de rechtmatigheid van een zojuist tot stand gekomen wet bij de rechter aan. Dat kan in Nederland alleen als de wet in strijd is met een internationaal verdrag dat in Nederland rechtstreekse werking heeft. De gemeenten stellen dat dit het geval is met het Europese Handvest voor de Lokale Autonomie. Als de rechter tot in hoogste instantie die mening zou delen, zou deze rechterlijke procedure er dus toe kunnen leiden dat een geldende wet alsnog van tafel moet. Eerst zien en dan geloven, lijkt mij echter een goed devies.

Terugblikkend op de gebeurtenissen van de laatste maanden zou ik met een dubbele conclusie willen eindigen: Goed dat er rechters zijn in Nederland, ook voor ministers en burgemeesters. Beter nog zou het zijn als deze rechters weinig met ruziënde ministers en burgemeesters te stellen zouden hebben.

Gert Schutte is oud-lid van de Tweede Kamer voor het GPV.

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

De stem van beneden tegenover de almacht van de Chinese communistische partij

De protesten in China laten zien dat onder een jonge generatie wel degelijk de roep naar meer vrijheid en democratie bestaat. Maar het regime van Xi Jinping weet weinig andere antwoorden dan nog meer repressie.

Afbeelding

De volgende revolutie in de consumptiemaatschappij: winkelen zonder de straat op te gaan

De nieuwste revolutie in de consumptiemaatschappij kwam door corona in een hoogste versnelling. De magazijnwerkers en pakketbezorgers die dit mogelijk maken verdienen meer aandacht en beloning.

Afbeelding

De beste ‘rem op migratie’ is een andere economie

Plannen voor een gezamenlijk Europees asielbeleid lopen al jaren vast op politieke onwil. Intussen houden arbeidsmigranten de raderen van ons dolgedraaide koopjes- en thuisbezorgparadijs draaiend.

Afbeelding

Kijk in de spiegel van het ‘WK van de schaamte’ en zie je eigen hebzucht

De WK-stadions zijn gebouwd op de dood en lijden van anderen. Maar geldt dat eigenlijk niet voor alle weelde en luxe in ons leven? We kunnen ons ervoor schamen. Zeker. Maar daar help je niemand mee. Hoe dan wel?

Afbeelding

Een genie is omgevallen. Wat blijft er over van de vrije cryptowereld?

De steenrijke cryptohandelaar Samuel Bankman-Fried dreigt in zijn val de wereld van de virtuele munten mee te slepen. Een nieuw debacle lijkt in de maak. Toezicht is nu het toverwoord.

Afbeelding

Staphorst en de Randstad: één land, één grondwet

Iedere poging om het ouderwetse volksgericht op de toegangsweg naar Staphorst te verklaren, maakt een karikatuur van dat dorp en pompt valse tegenstellingen op tussen stad en platteland.

Afbeelding

De komende oorlogswinter in Oekraïne - en in Europa

De winter wordt donker en koud in de gebombardeerde Oekraïense steden. Maar veel Europese landen, inclusief Nederland, denken nog niet na over opvang van nieuwe vluchtelingen. Dat past precies in de Russische strategie.

Afbeelding

‘Angstcultuur’ zoals bij DWDD schaadt de selectie van onderwerpen en tafelgasten

Een angstcultuur bij De Wereld Draait Door heeft tientallen medewerkers beschadigd. Maar ook de selectie van onderwerpen en gasten lijdt schade als redacteuren op safe gaan spelen om het kijkcijfersucces draaiend te houden.

Afbeelding

Klimaatbeleid kost tergend veel tijd. En die is er in Oost-Afrika en Pakistan niet meer

De airco maakte zo’n herrie dat mensen elkaar niet konden verstaan. Daarom moest een sessie zelfs worden stilgelegd. Hoe symbolisch wil je het hebben op de klimaattop in Egypte?