16 november 2019 om 03:00

Nieuws Antonde Wit

Column Anton de Wit: Ik hoef al die keuzevrijheid niet

Een vroege klant meldde zich bij de groentekraam op de markt. ‘Verkoopt u die tomaten per stuk of per kilo, mevrouw?’, hoorde ik hem beleefd vragen.

Zij antwoordde monter, met doorrookte marktverkopersstem: ‘U mag het zeggen.’

Het ergerde de man zichtbaar. ‘Ik mag het zeggen? Maar u bent toch de verkoopster?’

‘Ja, maar de klant is koning, hè.’ Zij bleef onverstoorbaar opgewekt.

‘Maar ik kan toch zeker niet bepalen of de tomaten per stuk of per kilo gaan?’

‘Ja hoor, ik vind alles best, per kilo, per stuk, wat u wil. U mag het zeggen.’

De man zuchtte diep. ‘Goed. Doet u mij dan maar een halve tomaat.’

Deze kostelijke dialoog, die ik laatst in het voorbijgaan opving, bevat een diepe waarheid: er zijn grenzen aan het koningschap van de klant. Of grenzen, op z’n minst, aan de macht die Koning Klant uit mag oefenen, zoals er grenzen zitten aan de macht van elke koning – behoudens die ene Goddelijke Koning. (Die, trouwens, ook z’n eigen almacht met een fikse korrel zout leek te nemen in de kribbe en aan het kruis. Afijn.)

zelf bepalen

Wie betaalt, bepaalt? Welnee. Het zou me een fraai boeltje worden. Ik betaal wegenbelasting, dus ik mag zelf bepalen hoe hard ik rijd. 100, 130, of wat de wispelturige marktkoopman Rutte vandaag weer op zijn krijtbord krabbelt: ik heb er lak aan. Ik betaal weliswaar geen kijk- en luistergeld meer, maar de NPO wordt betaald met mijn centen, dus ik bepaal de kleur van Zwarte Piet in het Sinterklaasjournaal. Ik kom hem hoogstpersoonlijk een tintje zwarter schminken als het me niet zint.

Nee, alsjeblieft niet. Ik ben, net als die meneer bij de groentekraam, juist hoogst ongelukkig met de keuzemogelijkheden die mij als consument en burger steeds maar opgedrongen worden. Nog steeds speur ik bij alle parlements­verkiezingen en andere volksraadplegingen vergeefs naar het hokje: ‘Doe maar wat.’

Ik loop ook het liefst die restaurants binnen waar geen menukaart is, maar waar de ober je braaf komt vertellen wat de kok vandaag voor jou bedacht heeft. En waar ze je glazig aankijken als je vervolgens vraagt of ze ook iets vegetarisch of zonder gluten hebben. Dat zijn de beste restaurants. Spaans benauwd krijg ik het als zo’n ober vraagt: ‘Welke saus had u daarbij gewild? En wilt u frietjes of gebakken aardappeltjes?’ Met besluiteloosheid of keuzestress heeft dat niets te maken. Ik vind gewoon dat ik niet in alle gevallen de aangewezen persoon ben om ergens een besluit over te nemen. Anderen hebben ervoor doorgeleerd, denk ik dan; marktkoopvrouw, kok of politicus. Het is vooral een kwestie van vertrouwen in andermans vakmanschap.

zielloze computers

Die ander moet dan wel een mens zijn. Dat vind ik wel een belangrijke voorwaarde voor dat geschonken vertrouwen. Vanzelfsprekend is dit niet. Algoritmes op basis van big data bepalen steeds meer wat wij ergens van vinden, wat wij kopen, wat wij doen, wie wij ontmoeten. Dat vind ik persoonlijk een veel problematischer vorm van beknotting van mijn keuzevrijheid. Vooral als die door zielloze computers voorgekauwde keuzes worden verkocht met de illusie van optimale zeggenschap: ‘Wilt u daar een rood, geel, blauw, zwart of zilverkleurig hoesje bij?’

Koning Klant is nooit de baas geweest, heeft altijd z’n lakeien gehad die zijn beslissingen voorkauwden. Maar nu hebben we robotlakeien die dat doen. De voordelen ervan zie ik heus wel. (‘Tjonge, die winterjas wilde ik inderdaad altijd al hebben, dankjewel op basis van mijn surfgedrag gegenereerde advertentie op Facebook!’) Maar je hoeft niet hysterisch technofoob te zijn om te zien dat we hier blij gemaakt worden met een halve tomaat. Toch maar weer wat vaker naar de goede oude markt gaan.

Columns

meer ‘Columns’