20 januari 2014 om 10:52

Nieuws Aad Kamsteeg

Spanning wet en gerechtigheid

Burgerlijke ongehoorzaamheid kent een respectabele traditie. Je denkt bij dat begrip immers al snel aan legendarische persoonlijkheden als Mahatma Gandhi en Martin Luther King. Beiden overtraden wetten, maar ze deden dat met een beroep op de gerechtigheid.

Wet en gerechtigheid zijn inderdaad niet synoniem, zelfs niet als wetten niet in een dictatuur maar democratisch tot stand zijn gekomen. De vraag is actueel of de naam van Edward Snowden aan die van Gandhi en King moet worden toegevoegd.

klokkenluider

Bestaat er in verband met Snowden dan spanning tussen wet en gerechtigheid? Dat lijkt me wel. Als werknemer van de NSA (National Security Agency) moet je onder ede beloven dat je geen geheime documenten openbaar maakt. Snowden deed dat wel. Maar, is nu vrij algemeen de overtuiging, daarmee diende hij de gerechtigheid. Snowden had namelijk ontdekt dat de NSA zijn (afluister)boekje ver te buiten ging. En dus moeten we deze klokkenluider dankbaar zijn dat hij de wet overtrad.

Nu zijn er inderdaad situaties waarin iemand een belofte en/of wet moet breken vanwege een hoger goed. Als het dan om Snowden gaat: juist met het oog op die mogelijkheid werd in de VS in 1989 de Whistleblower Protection Act aangenomen. Daarin staat dat een klokkenluider niet mag worden gestraft als hij bedrog, verspilling of misbruik bekend heeft gemaakt. Gandhi en King hadden in het koloniale India, resp. het van zwarte burgerrechten gespeende Amerika bepaald minder mogelijkheden om hun zaak wettelijk te bepleiten.

regels

Heeft Snowden tevoren de voors en tegens goed afgewogen? Zonder twijfel heeft hij de Amerikaanse diplomatie grote schade berokkend. Had hij daarom niet eerst achter gesloten deuren naar het Congres kunnen gaan, de publieke opinie moeten mobiliseren zonder onmiddellijke openbaarmaking, en in plaats van naar Rusland weg te lopen een beroep kunnen doen op de onafhankelijke rechter? De rechter is immers de aangewezen instantie om uit te maken of er bij de NSA sprake is van fraude, waste or abuse.

Iedereen beseft dat er zowel nationaal als internationaal algemeen bindende voorschriften nodig zijn om het leven in goede banen te leiden. Zonder wetgeving en volkenrecht explodeert de door zelfzucht voortgedreven ongebondenheid van mens en natie. Tegelijk zijn die formeel vastgelegde regels geen doel in zichzelf. Ze zijn een middel om handen en voeten te geven aan gerechtigheid.

gerechtigheid

Iedereen voelt het verschil wel aan. Weinig frustreert zo als domme toepassing van regel is regel. Een advocaat kan een man die kinderen misbruikte, misschien uit de cel houden omdat ergens een vormfout is gemaakt. Een staatssecretaris kan jonge asielzoekers uitwijzen omdat zij in het kader van het kinderpardon toevallig onder gemeentelijk in plaats van het vereiste rijkstoezicht stonden. Maar met gerechtigheid heeft het weinig te maken.

Bij gerechtigheid gaat het om fundamentele ethische normen, om morele principes, om wat de samenleving als innerlijk goed beschouwt. Wetten moeten dat goede concreet vorm geven. Ze zijn er niet om ons voor te schrijven wat we onder gerechtigheid moeten verstaan. De farizeeën meenden kennelijk van wel toen zij Jezus vanwege sabbatsregels verboden iemand op die dag te genezen. Ze hadden geen oog voor de geest achter de letter van de wet.

Veiligheidsraad

Spanning tussen wet en gerechtigheid speelt ook in de internationale betrekkingen. Zo is er een volkenrechtelijke bepaling dat in een land alleen gewapend mag worden ingegrepen als de VN-Veiligheidsraad groen licht geeft. Maar dat groene licht komt er vaak niet omdat een afzonderlijk land eigenbelang zwaarder laat wegen dan morele overwegingen. De Russische vetos over Syrië zijn daarvan een recent voorbeeld.

Als dergelijke spanning structureel is, moeten wetten zo worden aangepast dat ze weer harmoniëren met de onderliggende gerechtigheid. Maar dat is zeker in het geval van de Veiligheidsraad gemakkelijker gezegd dan gedaan. Want, zeggen regeringen, volkenrecht prima natuurlijk, maar het mag ons nationaal belang niet te zeer schaden. Daarom zal er zeker internationaal altijd spanning tussen law en justice blijven bestaan.

Aad Kamsteeg is oud-buitenlandcommentator van het Nederlands Dagblad en schrijft op deze plaats twee keer per maand een column.