1 juni 2012 om 08:46

Nieuws Roel sikkema

Taaltekens: Bimmel, bammel, bommel taaltekens

Hoe werkt taal in het menselijk brein? Horen we aparte letters, aparte lettergrepen, complete woorden?

Volgens de Franse taalkundige Jacques Mehler worden woorden herkend door ze in lettergrepen te verdelen. Hij baseerde zijn mening op een experiment dat hij rond 1980 in Parijs deed. Proefpersonen luisterden naar een stroom losse woorden en moesten op een knopje drukken als ze een klankcombinatie hoorden waarvan vooraf was verteld dat ze daarop moesten letten, zoals op ba of bal.

Wat bleek? Als in de stroom de woorden balance en balcon te horen waren, bleek dat de mensen eerder ba herkenden bij balance dan bij balcon, en omgekeerd als ze op bal moesten letten. Dat is logisch als je ervan uitgaat dat mensen op lettergrepen letten. Immers, hoewel in beide woorden de beide korte lettercombinaties ba en bal voorkomen, zijn de eerste lettergrepen in de twee woorden verschillend: je spelt ba-lance en bal-con. Mehler ontdekte dat dit verschijnsel bij andere Franse woorden ook voorkwam.

verschil

De vraag was: gold dit alleen voor het Frans, of ook voor andere talen? Mehler was ervan overtuigd dat dit universeel was, iedereen zou op deze manier woorden herkennen. Maar de Australische taalgeleerde Anne Cutler, die toen in Engeland werkte, betwijfelde dat. Ze zegt dat in een interview in het blad Onze taal.

Ze deed de proef over met Engelse studenten en met Engelse woorden, maar ze drukten even vaak op het knopje, of ze nu balance of balcony hoorden. Bovendien: wanneer Cutler haar Engelse studenten de oorspronkelijke Franse opnamen van Mehler liet horen, was er geen verschil met de Engelse opnames.

overtuigd

Wat nu? Mehler was een grootheid in de taalwereld, een van de grondleggers van de psycholinguïstiek, en Cutler was in 1981 nog maar een jong broekie. Ze was het niet met Mehler eens, maar hoe zou ze hem kunnen overtuigen? Ze vroeg hem of hij zijn Franse studenten ook eens wilde laten luisteren naar haar Engelse opnamen.

Dat lijkt logisch, maar Mehler stribbelde tegen. Hij en zijn mede-psycholinguïsten waren zo van hun gelijk overtuigd, dat ze maar met moeite wilden toegeven dat ze het ook bij het verkeerde eind konden hebben gehad.

ritme

Totdat in 1982 in Nijmegen tijdens een congres Mehler tussen neus en lippen door op een lezing zijn bevindingen van het door Cutler voorgestelde experiment vertelde en daarin voorzichtig toegaf dat hij fout zat. Een jaar later publiceerden Mehler en Cutler samen een ingezonden brief in het bekende blad Nature waren ze hun bevindingen rapporteerden.

Uiteindelijk kwamen ze erachter dat de herkenbaarheid van talen niet afhangt van de lettergreepverdeling, maar van het ritme waarin ze worden uitgesproken. In sommige talen, zoals het Frans, Spaans en Koreaans, duren alle lettergrepen ongeveer even lang, waardoor ze op een staccato-manier klinken, zeg maar nogal afgemeten.

berijmingen

Bij andere talen, zoals het Engels en ook het Nederlands, zit juist ongeveer evenveel tijd tussen twee beklemtoonde lettergrepen, onafhankelijk van hoeveel onbeklemtoonde ertussen zitten. Bim bam bom, neemt ongeveer evenveel tijd in beslag als bimmel bammel bommel.

Zulke verschillen hebben grote gevolgen, bijvoorbeeld voor poëzie. Er zijn taalgeleerden die menen dat daarom Nederlandse psalmberijmers moeite hebben goede berijmingen te maken op van oorsprong Franse melodieën die goed passen bij Franse gedichten.