27 februari 2012 om 09:00

Nieuws Gerard den Hertog

Gaat dit ook nog ergens over?

Op donderdag 16 februari overleed dr. Jan Taeke Bakker, emeritus-hoogleraar dogmatiek, een week na zijn achtentachtigste verjaardag. Zijn heengaan is voor mij aanleiding deze column te schrijven.

De titel erboven is een citaat van Bakker. Toen ik in 1972 bij hem ging studeren met het oog op een doctoraal examen, heb ik meer dan eens meegemaakt dat hij op college midden in een betoog of tijdens een uitleg van een passage in een tekst stilviel, met een abrupt gebaar zijn bril afzette en dan vroeg: Gaat dit ook nog ergens over?

Zon vraag was ik niet gewend, zeker niet tijdens een college dogmatiek. Daar vroeg je je hooguit af of een bepaalde gedachte Bijbels was, of redelijk te verantwoorden, maar niet of die ook ergens over ging. Zon vraag stel je alleen als je ervan uitgaat dat een theologische uitspraak hout moet snijden.

vanzelfsprekendheid

Of anders: dat het erom gaat dat je iets waarneemt en verwoordt wat niet iedereen zomaar met het blote oog kan zien en begrijpen, maar wat aan het licht gebracht dient te worden, omdat het van eminent, beslissend belang is. Het evangelie is geen theorie, geen verheven of ook problematische gedachte, waaraan je zelf maar zin moet ontlenen of niet. Gods genade valt een mens werkelijk ten deel, maakt verschil en doet ertoe.

De tijden dat het christelijk geloof stond als een huis en dat mensen onmiddellijk capituleerden als je Luther of Calvijn in het veld bracht, liggen achter ons. Bakker kwam uit die tijd, maar hij had de Tweede Wereldoorlog meegemaakt, met al het verbijsterende en gruwelijke van dien. Hij voelde scherp aan dat we de vanzelfsprekendheid voorbij zijn.

bedelaars

Om daar een weg in te vinden ging hij in eerste instantie niet te rade bij twintigste-eeuwse theologen, maar bij Luther. Verrassend wellicht, want wat heb je in de gruwelen van de twintigste eeuw aan iemand uit een heel andere tijd? Bovendien gold Luther en geldt soms nog als de man van massieve zekerheden.

Bakker ontdekte dat het anders lag. Dat de antwoorden van Luther pas gaan spreken in het licht van de vragen waarop ze een antwoord waren. Luther had niet allemaal stelligheden bij de hand. Ook het woord van God niet? Nee, dat ook niet. Toen Luther stierf, vond men een briefje op zijn tafel, waarin hij schreef dat we als het gaat om het woord van God bedelaars zijn, en dat we ons te buigen hebben over de sporen.

perspectief

God is niet ergens daarboven, waar we Hem van huis uit zoeken. Hij is in ons midden, onder ons, maar Hij staat niet tot onze beschikking. God tekent zich in ons leven, onze gedachten doorkruisend, openingen gevend. Je moet Hem leren zien, altijd weer. Daar heb je het woord van het evangelie voor nodig, en dát geeft je zicht op hoe het er werkelijk met jou, met je leven voor staat en waar het op aankomt. Wie met deze ogen waarneemt en zaken benoemt, mag met recht theoloog van het kruis heten, zei Luther in die eerste tijd van de Reformatie.

Het is een dwarse benadering. Lastig daarom ook. Je kunt niet krachtig aan het overgeleverde geloof vasthouden en het levensgevoel en de vragen van je eigen tijd negeren. Het moet ergens over gaan. Maar hoe lastig ook, het biedt tegelijk perspectief. De velen die het geloof achter zich laten in naam van de harde taal van de feiten krijgen hier weerwoord.

licht

Ze krijgen geen gelijk als ze het christelijk geloof wegzetten als een onwaarschijnlijk verhaal over een wereld áchter deze wereld. Bakker leerde ons het gevecht met de feiten aan te gaan. Hij deed er niets aan af, masseerde ze niet weg, maar boorde erdoorheen. Rondom het kruis blijkt er dan licht te schijnen.

Nee, het is geen explosie, geen lichtbad, maar er licht wel iets op: genade die genoeg is, een weg ten leven. Eén citaat, om te vermoeden waarover het gaat: Verzoening is dat God dit absolute donker intrekt, waar diep onder de oppervlakte al die bittere wortels van haat, onverschilligheid, hopeloosheid en hoe ze ook maar mogen heten, ons leven vergiftigen. Als we dáár niet aangeraakt worden, zal het andere ons niet helpen.

belofte

Bakker liet zich door Luther ogen en instrumentarium aanreiken die hij nooit meer is kwijtgeraakt. Hij las ook andere theologen, uit de twintigste eeuw. Altijd was de vraag of ze de intuïtie van Luther deelden dat we, omdat Gód in Christus in deze wereld is ingegaan om die ook nooit meer te verlaten, de dingen die ons wedervaren, mogen afkloppen op aanwezigheid van Hem.

Het woord van God is alleen dan en daar woord van God, waar we een belofte horen van een duizelingwekkend nieuw bestaan, waarin ik niet langer uitzichtloos met mijzelf met mijn zondaar-zijn samenval. De gerichtheid van het geloof op de belofte betekent het einde van de eenzaamheid van een met zichzelf overblijvend geloven, noteerde Bakker. Als dat zo is, dan gaat het pas echt ergens over, over iets heel essentieels en actueels.

Dr. G.C. den Hertog is hoogleraar systematische theologie aan de Theologische Universiteit van de Christelijke Gereformeerde Kerken te Apeldoorn. Hij schrijft op deze plaats maandelijks een column.