10 mei 2016 om 03:00

Nieuws Paul van Geest

Economie en navolging

In 2002 kreeg Daniel Kahneman, een van de invloedrijkste psychologen in onze tijd, de Nobelprijs voor economie. Wie zijn wereldwijde bestseller Ons feilbare denken (2015) leest, begrijpt waarom juist een psycholoog die prijs mocht ontvangen. Samen met zijn te vroeg overleden collega en vriend Amos Tversky, onderzocht Kahneman decennialang hoe mensen tot beslissingen komen. Zij concentreerden zich voornamelijk op biases van hun proefpersonen: observaties en interpretaties, die door een al dan niet bewuste vooringenomenheid worden bepaald. Daardoor raakten zij steeds beter in staat een beeld van zogenaamde ‘intuïtieve’ oordelen te geven – ‘intuïtieve’ tussen aanhalingstekens. Een van de meest waardevolle inzichten die de beide geleerden brachten, was namelijk dat trefzekere intuïties niet zomaar uit de lucht komen vallen of ingegeven worden. In een bepaalde situatie herkent een expert op een concreet gebied een aanwijzing, die haar of hem vervolgens toegang verschaft tot informatie in het eigen geheugen. Het is in deze informatie waarin de intuïtie besloten is. Kortom: ‘Intuïtie is niets meer en niets minder dan herkenning.’

vlieguren

Vandaar dat Kahneman zo’n diepgaande invloed heeft gehad in de economie, maar ook in de geneeskunde of de politiek. Zijn beslissingstheorie maakte heel duidelijk dat intuïties van deskundigen niet altijd voortkomen uit werkelijke expertise. De betrouwbaarheid en vakkundigheid van bijvoorbeeld echt grote beleggingsadviseurs kon nu eenvoudig worden ‘gemeten’. De intuïtieve oplossing die iemand met meer dan tienduizend vlieguren op een bepaald gebied aandraagt, is over het algemeen correcter dan de intuïtieve raad die iemand aandraagt zonder deze meters te hebben gemaakt. Kahneman maakte daarbij ook een vruchtbaar onderscheid tussen het associatief geheugen, dat ‘snel denken’ tot stand brengt, en het weloverwogen denken, dat als ‘langzaam’ wordt gekenschetst. Beide ‘systemen’ staan weliswaar in wisselwerking met elkaar, maar het associatieve, intuïtieve denken is veel invloedrijker dan men geneigd is te denken. Het werkt meer door in onze keuzes dan wij beseffen. En dus is het zaak, zo is de onuitgesproken boodschap in het boek, zo veel mogelijk vlieguren te maken op zo veel mogelijk gebieden, opdat de intuïtie correcter wordt.

In dit verband onderzocht Kahneman zelfs ook de rol en invloed van lettertypen, kwaliteit van papier en de tekst zelf waarin een boodschap is uitgedrukt. Hij stelde vast dat de inhoud van rijmende aforismen (bondige uitspraken) eerder als waar werd ervaren dan die van de niet-rijmende aforismen, ook als de rijmende aforismen aperte onwaarheden bevatten.

meditatieve herhaling

Zonder het te weten geeft hij daarmee misschien wel de verklaring waarom De Navolging van Christus wereldwijd gedurende de eeuwen zo onvoorstelbaar veel gelezen, afgeschreven, vertaald en gedrukt is. Uit het destijds (1956) zeer innoverende onderzoek van L.M.J. Delaissé naar het handschrift van Thomas a Kempis uit 1441 kan namelijk maar één conclusie worden getrokken. Thomas veranderde niet zozeer uit liefde voor de stijlschoonheid van zijn Latijn, alswel vanuit catechetisch oogpunt steeds maar weer de ritmiek van zinnen. Hij verving bijvoorbeeld woorden vanwege het binnenrijm, of wisselde dactylen af met jamben. Zo kwamen de vier boeken van De Navolging van Christus tot stand in een proces van eindeloos schrappen en herschrijven. En daarmee dienden Thomas’ teksten de ruminatio, de meditatieve herhaling van daartoe geëigende vrome zinsneden. Die herhaling werd vergemakkelijkt door het metrum, het binnenrijm en eindrijm. Zo bleven tekstgedeelten resoneren in het gemoed en (her)vormde hun inhoud niet alleen de gedachten, maar ook allengs de hele levenshouding van Thomas’ lezers. Zo hield men wat Thomas over Christus vertelde, voor waar.

Maar was het dit ook? Dat zullen we nooit weten. Hij wist het ook zelf niet, omdat hij nooit heeft kunnen observeren wie Jezus was. Ook hij moest het ‘van horen zeggen’ hebben en hij baseerde zich op de verhalen van de ooggetuigen van Christus’ leven, zoals die door de evangelisten waren opgetekend. Maar voor het feit dat juist Thomas’ Navolging van Christus gedurende eeuwen zo ongelooflijk veel hoofden en harten heeft gevormd, hebben wij nu een verklaring. Die is, nota bene, gegeven door een Nobelprijswinnaar in de economie.

Columns

meer ‘Columns’