12 mei 2018 om 03:00

Nieuws Rikko Voorberg

Eerlijke zelfkritiek is een kunst

‘Wat is nou de verbindende factor? Elk jaar die ophef tijdens dodenherdenking?’ Eelco van Rosenthal van Nieuwsuur vroeg het me vlak voor de uitzending vorige week vrijdag. De herdenking zelf was achter de rug, tijdens de uitzending zouden we terugkijken. Ik zat er niet per se op te wachten om op één lijn gesteld te worden met #geen4meivoormij, maar oppervlakkig gezien was het wel begrijpelijk.

Dit jaar wilde iemand met herrie de herdenking verstoren. Vorig jaar had de ophef over mijn kruisjesactie ook verstorend gewerkt, voor velen. Vorig jaar ging het over vluchtelingen, dit jaar over het koloniale bewind, in 2015 ging het nog over discriminatie. En eerder bijvoorbeeld over het gedicht dat door het 4 en 5 mei Comité was verkozen en waarin een opa voorkwam die fout was geweest in de oorlog. Dat gedicht werd na felle kritiek teruggetrokken.

Was er een link tussen dit alles? Misschien wel dit. Beheersen we als samenleving nog de edele kunst van het erkennen van falen, zonder daarmee het gevoel van eigenwaarde te verliezen. Ik zei Eelco dat ik mogelijk bevooroordeeld ben door mijn werk, maar vroeger hadden we een kerk centraal staan in de samenleving, waar mensen wekelijks deze kunst beoefenden. Men probeerde aan elkaar en aan God toe te geven dat we het zelf allemaal niet zo goed deden en dit was dan niet het einde maar juist het begin van alles. We hadden het over zonde. Op heel mooie en vast ook heel lelijke manieren, maar we deden het wel. En dat was niet per se deprimerend of bevrijdend bedoeld.

Arnon Grunberg had er diezelfde week ook iets krachtigs en alarmerends over gezegd. Hij zei tijdens een gesprek in De Balie in Amsterdam over herdenken: ‘Het Westen lijkt het steeds moeilijker te vinden om met onzuiverheid om te gaan en dat is het begin van de kern van fascisme.’ Nazi’s wilden maximale zuiverheid, glimmende laarzen, strak marcheren en de uitroeiing van onreine elementen. Zelf waren ze een zuiver ras, vrij van alle kritiek, meenden ze. Hij trok geen directe lijn, maar waarschuwde wel.

En terecht, lijkt me. Wie eerlijke zelfkritiek heeft, wordt vandaag zomaar beschuldigd van zelfhaat en oikofobie, soms door mensen die dwepen met de christelijke traditie. Die hebben blijkbaar geen kaas gegeten van de essentiële noties van zondebesef, berouw, bekering en het Lutherse ‘wij zijn niets dan bedelaars’. Het zou fijn zijn als de behoefte om kritisch in de spiegel te kijken en de behoefte om het eigene te waarderen niet zo haaks op elkaar hoeven te staan in het debat.

Columns

meer ‘Columns’