4 oktober 2019 om 03:00

Govert Buijs: Hoe nemen we die indrukwekkende opkomst van slachtoffers serieus?
Nieuws Govert Buijs

Govert Buijs: Hoe nemen we die indrukwekkende opkomst van slachtoffers serieus?

In het bijbelboek Zacharia (hoofdstuk 12 vers 10) staat een opmerkelijke tekst: ‘Zij zullen hem zien wie zij doorstoken hebben’. En vervolgens zullen die mensen, mannen en vrouwen, allemaal een rouwklacht aanheffen, aldus de profeet. In het Johannes-evangelie wordt deze tekst toegepast op Jezus, als aan het kruis diens zijde doorstoken wordt. In de Openbaring aan Johannes verschijnt de tekst weer, met een accentverschil, ‘alle ogen zullen Jezus zien, ook zij die hem doorstoken hebben’. Meer dan het slachtoffer staan hier de daders in de schijnwerper, de actieve stekers. En dan opnieuw: alle volken zullen weeklagen, schuld bekennen of in ieder geval de tragiek erkennen.

op nooit eerder vertoonde schaal

Kunnen we zeggen dat ‘deze woorden nu voor onze oren en ogen vervuld worden’ – of wellicht een beetje? Immers, op nooit eerder vertoonde schaal lijken mensen zich plots te realiseren hoeveel rottigheid ‘zij’ in het verleden hebben uitgehaald, hoeveel leed er is aangericht. Eerder waren of hielden daders zich blind, en slachtoffers zich stil. Maar nu roeren de slachtoffers zich. Slachtoffers van slavernij – althans hun nabestaanden. Slachtoffers van de Holocaust – hun nabestaanden. Slachtoffers van seksueel misbruik in de kerk en in kerkelijke internaten. Slachtoffers van seksuele intimidatie via #MeToo. Slachtoffers van discriminatie spreken zich uit, gediscrimineerd omdat ze Jood zijn, of Marokkaan, of gekleurd, of homo, of ... De slachtoffers (en nabestaanden) van de ‘politionele acties’ in Indonesië vragen en krijgen (een zekere) genoegdoening. Er komt een onderzoek naar de gedwongen adoptie van pasgeboren kinderen van jonge, ongehuwde moeders in (met name katholieke) internaten, moeders en kinderen zijn hier slachtoffer. Ook dieren en het milieu behoren inmiddels tot de slachtoffers en in hun naam klagen jongeren ons aan. Slachtoffers van het sinterklaasfeest spreken over hun gevoelens bij de figuur van Zwarte Piet.

De beschuldigingen worden steeds gericht op de westerse elite, of breder, de westerse cultuur, die dit allemaal op het geweten heeft. Het lijkt alsof tegelijkertijd alle aspecten van de westerse samenleving gedurende duizend jaar in een moreel röntgenapparaat gescand worden – en het resultaat is diepzwart, een oneindig moeras van trauma’s. En reken maar dat we er gevoelig voor zijn en in toenemende mate worden. De boodschap, de aanklachten, komen binnen.

Hier voltrekt zich een fundamentele en indrukwekkende verandering in de geschiedenis. Terwijl de geschiedenis vol is van doodslag, misbruik, slavernij en uitbuiting, ver voordat de westerse cultuur bestond, is nog nooit eerder het moreel gezag en het initiatief zozeer juist bij slachtoffers terechtgekomen. Wellicht dat dit te maken heeft met een juist in diezelfde vermaledijde westerse cultuur aanwezige christelijke notie van ‘schuld’ – een diepe ironie.

in hoeverre zijn het onze daden?

Deze opkomst van het slachtoffer roept veel nieuwe vragen op. Tot hoever terug reikt schuld en wie is daarop aanspreekbaar? Moeten ‘we’ straks publiekelijk schuld betuigen over middeleeuwse veldslagen? Over de kruistochten? Over Julius Caesars genocide in Gallia? In hoeverre zijn daden van voorouders ‘onze’ daden? En betekent schuld erkennen ook altijd een verplichting tot genoegdoening, ook al leeft nu niemand meer die rechtstreeks geraakt werd? Hoe ziet historische verzoening er uit?

En vooral ook: waar stopt het? Inmiddels zien we in de VS een vliegensvlugge verspreiding en bijna opportunistische exploitatie van slachtofferschap. Daarbij is het simpele feit dat je je op enigerlei wijze door iemand beledigd voelt ten aanzien van iets wat je tot je ‘identiteit’ rekent, genoeg om iemand publiekelijk aan te klagen, vanwege ‘microagressie’. Kortom: de emancipatie van het slachtoffer, vergt nog veel discussie, juist om deze indrukwekkende wending in ons bewustzijn voluit serieus te kunnen blijven nemen.