5 november 2019 om 15:33

Bram van de Beek: Waarom radicale liberalen niets met godsdienstvrijheid hebben
Bram van de Beek is theoloog en emeritus hoogleraar symboliek aan de Vrije Universiteit. Hij schrijft iedere maand een column.
Nieuws Bram van de Beek

Bram van de Beek: Waarom radicale liberalen niets met godsdienstvrijheid hebben

Vrijheid van godsdienst is in toenemende mate een onderwerp van het publieke en politieke debat. Deze vrijheid is een groot goed. Elk mag zijn diepste overtuiging hebben en dat mag geen reden zijn een ander uit te sluiten. Harten en gewetens kan en mag men niet dwingen. Tegelijk merken we dat we tegen de grenzen van dit fundamentele recht oplopen. Mogen salafistische imams in Nederland hun radicale boodschap brengen? Maar als je tegen hen gaat optreden, waar ligt dan de grens? Mogen straks christenen niet meer vrijuit spreken over hun overtuiging op het gebied van seksualiteit zonder in conflict te komen met de liberale zedenpolitie? En mogen zij straks nog wel over zonde preken, omdat daarmee psychologische afwijkingen zouden kunnen ontstaan bij de ideale narcistische mens?

Vrijheid van godsdienst heeft verscheidene wortels. De eerste is de christelijke overtuiging dat men geloof niet kan afdwingen. ‘Niet door kracht, noch door geweld, maar door mijn Geest zal het geschieden.’ Zo staat het in de Bijbel en dit was ook de overtuiging van christelijke theologen in de eerste eeuwen. God legt zijn wil niet met geweld aan mensen op – zulks in tegenstelling tot de goddelijke Romeinse keizers. De reformatoren in de zestiende eeuw konden dan ook makkelijk naar de bronnen van de christelijke traditie verwijzen bij hun beroep op godsdienstvrijheid.

moderne tolerantie

Toch is dit niet de belangrijkste reden voor de moderne vrijheid van godsdienst. De moderne tolerantie-idee is vooral ontwikkeld na de gruwelijke godsdienstoorlogen in Europa in de zeventiende eeuw, die in verschrikking niet onderdeden voor de gruwelen van het hedendaagse Midden-Oosten. Het waren allemaal christenen. Allemaal vergaten ze de Schrift en allemaal vergaten ze de vroege kerk. En de protestanten waren ook hun eigen reformatoren die het pleidooi voerden voor de vrijheid van geweten, snel vergeten.

Na deze eeuw van gruwelen was de gedachte: dit nooit meer. Nooit meer mogen mensen om hun godsdienst worden vervolgd.

Vrijheid van godsdienst is er dus ter bescherming van mensen. Zij heeft een kwalitatieve lading. Het gaat niet om een puur formeel begrip, dat ieder vrij is te geloven wat hij of zij wil. Het gaat om een inhoudelijk begrip. Daarom kan men de conclusie uit de zestiende eeuw ook anders interpreteren: niet met het accent op vrijheid, maar op verantwoordelijkheid. Het waren allemaal christenen die elkaar bestreden. Dat mag nooit meer gebeuren. Daarom moet de vrijheid van godsdienst niet worden geformuleerd als claim (‘ik mag geloven wat ik wil’), maar als een gebod: ‘Niemand mag uit naam van de godsdienst een ander verdrukken of vervolgen.’

Dan komen de dingen heel anders te liggen. Een salafist die oproept tot geweld, kan geen beroep doen op vrijheid van godsdienst, maar wordt veroordeeld omdat hij in naam van de godsdienst anderen wil verdrukken.

niemand in de weg staan

En dan komen we bij de derde wortel van de idee van vrijheid van godsdienst: de liberale ideologie van de vrije mens. Daarin speelt niet verantwoordelijkheid de hoofdrol, maar eigenbelang. Niemand moet me met iets in de weg staan. Deze claim accepteert geen tegenspraak, want dat is al iets wat me hindert. Het mag er niet zijn. En dus mag jij er niet zijn als je een andere mening hebt. Het hedendaagse radicale liberalisme is geen haar beter dan de radicale salafist. Het geeft mensen geen ruimte, maar ruimt hen op – niet lijfelijk, maar uit de publieke ruimte. Hun wordt het zwijgen opgelegd.

Vrijheid van godsdienst – christenen hoeven die niet te claimen, want ze zijn vrij in Christus. Niemand kan hun identiteit afnemen. Maar ze kunnen en moeten die wel leven in vrijheid en vrijuit zeggen wat ze geloven, ook als mensen menen dat zij met een beroep op hun vrijheid anderen mogen uitsluiten – en de macht van de media en de culturele elite hebben om dat af te dwingen.

Columns

meer ‘Columns’