*

aangepast op 9 februari 2021 om 12:56

Waarom het kopen van een grasmaaimachine een uiterst gevaarlijke bezigheid is
Paul van Geest is hoogleraar kerkgeschiedenis in Tilburg en hoogleraar economie en theologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Column

Waarom het kopen van een grasmaaimachine een uiterst gevaarlijke bezigheid is

In zijn Principals of Political Economy (1848) veronderstelde John Stuart Mill dat als de materiële schaarste op een gegeven moment uitgebannen zou zijn, niemand verder nog rijker wilde worden omdat er immers voldoende welvaart verworven was. Ook John Maynard Keynes ging er in zijn Economic possibilities for our grandchildren (1930) van uit dat een economische groei van honderd jaar schaarste definitief zou uitbannen en een samenleving vol tevreden en gelukkige mensen het gevolg zou zijn.

niet waardig

Nu ben ik niet waardig de riem van de sandalen van beide genieën los te maken. Maar zij zagen op een onbewaakt ogenblik toch iets over het hoofd. Zij namen aan dat mensen gelukkig zouden zijn als zij voldoende geld en middelen hadden om in hun levensonderhoud te voorzien: als de brede welvaart tot stand gekomen zou zijn. Zij verdisconteerden niet het psychologisch mechanisme waaraan elk mens zich onderhevig weet als die eerlijk bij zichzelf te rade gaat: dat als de een rijker wordt en de ander niet armer, er bij de ander toch een gevoel van onbehagen groeit. Het gras van de buurman is groener en zijn grasmaaimachine is beter. Zonder dat wij ons hiervan bewust zijn, willen wij dan toch een grotere grasmaaimachine dan de buurman. Zo neemt onze behoefte aan consumptiegoederen toe. Hoe ongebreidelder het consumentisme wordt van degene die het vermogen heeft die machine te kopen, hoe meer hij bijdraagt aan de versmalling van een breed gedeelde welvaart.

En ja, dan wordt het toch zoals paus Franciscus ons in zijn encycliek Laudato si’ (2015) voor ogen houdt. Hoe ongebreidelder het consumentisme wordt, hoe meer wij bijdragen aan milieuvervuiling en aan de klimaatverandering; wezenlijke problemen die voor rijken ook weer makkelijker zijn te ondervangen dan voor armen. Economie, ecologie en sociale rechtvaardigheid hebben een direct verband en paradoxalerwijs neemt de brede welvaart mondiaal af als wij steeds maar weer nieuwe grasmaaimachines willen hebben.

'We willen dan toch weer een betere grasmaaier.'

Gelukkig hebben de afgelopen decennia psychologen veel onderzoek gedaan naar bescheidenheid en gematigdheid. Van deze eigenschappen werd onderkend dat zij gedragsmatig een gunstige uitwerking hebben op de gezondheid, op emoties, het vermogen respect voor anderen te ontwikkelen, conflicten uit de weg te gaan en met anderen goede relaties aan te gaan. Depressies kunnen zelfs herleid worden tot een gebrek aan deze eigenschappen.

gezien worden        

Zo werd met empirisch bewijs onderbouwd wat in de antieke oudheid en het vroege christendom al intuïtief was aangevoeld. Democritus van Abdera (460-370 v.Chr.) stelde dat grotere begeerten weer grotere behoeften veroorzaken, die, onmatig genuttigd of nagestreefd, van geluk tot ongeluk leiden. Epicurus zegt zelfs dat een onmatige behoefte aan rijkdom eigenlijk armoede inhoudt. En in het bewustzijn dat bezit zorgen meebrengt en armoede nog meer bekommernis behelst, schrijft Philodemus dat je beter rijk dan arm kunt zijn, maar wel in die mate dat het geen zorgen meebrengt. Paus Franciscus herleidt de deugd van de gematigdheid tot het vermogen in harmonie met vooral jezelf te zijn en tot het talent werkelijk aandacht voor anderen te hebben. In zijn verwoording van dít inzicht overtreft CDA-politicus Chris van Dam wat indringendheid betreft de paus als hij schrijft in Het Goede Leven (januari 2021):

‘Wat mij opgevallen is in de verhoren rond de kinderopvangtoeslag, is dat er iets veranderde als ministers, staatssecretarissen, hoge ambtenaren zélf in contact kwamen met slachtoffers. Tot die tijd waren het nummers, dossiers, zaken. Gerechtigheid maakt het meest kans als mensen gezien worden in hun persoonlijke, individuele omstandigheden.’

Het gebeurt niet vaak dat heidense filosofen, een paus en een protestants politicus zo eensgezind de deugden van de daken schreeuwen die onontbeerlijk zijn om goed met en voor elkaar te leven. Maar even praktisch: let u ook goed op bij het kopen van een grasmaaimachine. Dit is een uiterst gevaarlijke bezigheid, die veel zelfreflectie vereist.

Columns

meer ‘Columns’