*

aangepast op 8 februari 2021 om 08:55

We zijn allemaal even vatbaar voor complotdenken als het leven onbeheersbaar wordt
Bernhard Reitsma is hoogleraar aan de VU voor de bijzondere leerstoel Kerk in de context van de islam. Hij schrijft iedere maand een column.
Column

We zijn allemaal even vatbaar voor complotdenken als het leven onbeheersbaar wordt

Wat tot voor kort onopgeefbaar leek, blijkt ineens geen enkel probleem meer.

Handen geven doet niemand meer, terwijl dat vroeger zo Nederlands was, dat moslims die daar om religieuze redenen moeite mee hadden erop werden afgerekend. Zo is er meer: thuiswerken, afstand houden, mondkapjes dragen, avondklok. En wat te denken van de kerk. Je kunt tegenwoordig via een tv/computerscherm een dienst in de Gereformeerde Gemeente volgen, terwijl de tv er nog steeds taboe is. In veel orthodoxe gemeenten waar liturgisch weinig ruimte was, schallen ook nu de opwekkingsliederen via YouTube of Nederland Zingt door de kerk en de huiskamer.

Bijzondere omstandigheden laten zien dat heel veel toch erg relatief is. Dat geldt ook voor complottheorieën, vóór corona een randverschijnsel, vandaag alomtegenwoordig. Het was altijd iets wat in de niet-westerse wereld voorkwam, zoals in het Midden-Oosten.

christenen en moslims

De meest bijzondere theorieën worden aangehangen, zowel door christenen als moslims. Dat de VS het coronavirus expres hebben verspreid om China in een kwaad daglicht te stellen en steviger grip op de wereld te krijgen. Of dat het een complot is om de (Amerikaanse) farmaceutische industrieën te spekken, die nu flink binnenlopen door alle vaccins die ze produceren. Maar nu doen dezelfde verhalen hier de ronde. Alleen is nu China de boosdoener. Of mensen geloven dat Bill Gates bezig is de wereld te veroveren door iedereen zonder het te weten via het vaccinatieprogramma een chip in te spuiten. Er wordt openlijk beweerd dat de pandemie door artsen is verzonnen en dat mensen 20.000 euro krijgen om op een ic te gaan liggen om die mythe in stand te houden. Voor dat laatste meld ik mij trouwens graag aan, maar dat terzijde.

In het ziekenhuis slaan ze om als blad aan de boom.

Hoe is het mogelijk dat soms absurde theorieën worden geloofd. Dat schietpartijen op middelbare scholen met veel dodelijke slachtoffers in de VS in scène zijn gezet door tegenstanders van wapenbezit en dat de Californische bosbranden door Joden zijn aangestoken met laserstralen, zoals Marjory Greene beweerde, een Republikeins afgevaardigde in Washington.

En dat is nog maar het topje van de ijsberg. De lijst met in mijn ogen absurde complotideeën is eindeloos. Complotdenken is alleen maar mogelijk bij de gratie van een basaal wantrouwen in de overheid, de pers en de (medische) wetenschap.

we zijn allemaal even vatbaar

Waar complotdenkers hun waarheid dan wel vandaag halen, blijft wat vaag. Soms lijkt het intuïtie, dan weer – onder gelovigen – directe openbaring. Dat maakt het dan ook onmogelijk om hierover echt van gedachten te wisselen en de feiten te wegen en interpreteren. Mijn kritische vragen alleen al laten zien dat ik ook betoverd ben. Daarmee wordt het ook potentieel riskant. Het is wel duidelijk, dat er weinig verschil bestaat tussen Oost en West, tussen Amerikaan en Arabier, tussen christen en moslim. We zijn allemaal even vatbaar voor complotdenken als het leven onbeheersbaar wordt en wij daardoor angstig worden.

Die onzekerheid maakt deel uit van het leven tot Jezus terugkomt. Juist daarover heeft de kerk zoveel moois te vertellen. Ik zou willen dat al die Republikeinse christenen in Amerika en die christenen in Nederland die het bijbelboek Openbaring vandaag in vervulling zien gaan, wat meer zouden spreken over de vrede die God geeft als je Jezus kent en volgt. En over hoe Hij aan de rechterhand van de Vader alle macht heeft, totdat Hij terugkomt.

Overigens vermoed ik dat veel mensen die de wetenschap wantrouwen, omslaan als een blad aan de boom, wanneer ze zelf in het ziekenhuis terechtkomen. Dat een medische behandeling, die hun het leven kan redden, vrucht is van jarenlang wetenschappelijk onderzoek, is dan niet meer zo heel relevant.

Columns

meer ‘Columns’