Vervuild Nederland: Misschien is er een ramp nodig

Sjef Staps, onderzoeker bij het Louis Bolk Instituut, schreef een boek over klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en de andere milieuproblemen. ‘Ik vond het verbijsterend dat we zo’n groot probleem hebben en dat zoveel mensen doen alsof er niks aan de hand is.’ Nederland
Sjef Staps, onderzoeker bij het Louis Bolk Instituut, schreef een boek over klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en de andere milieuproblemen. ‘Ik vond het verbijsterend dat we zo’n groot probleem hebben en dat zoveel mensen doen alsof er niks aan de hand is.’ | beeld Jeroen jumelet
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

Het milieu in Nederland gaat achteruit. In deze serie schetsen we de gevolgen en zoeken we naar oplossingen. Vandaag deel 10: slot

‘We hebben een groot probleem op alle milieuthema’s’, zegt Sjef Staps na het lezen van de voorgaande afleveringen in deze serie. ‘We zijn te veel op de korte termijn gefocust en houden te weinig rekening met toekomstige generaties.’

Staps is senior-onderzoeker bij het Louis Bolk Instituut, dat werkt aan verduurzaming van landbouw, voeding en gezondheid. ‘We werken vanuit een systeemaanpak. Je voorkomt problemen door in samenhang te werken’, vertelt hij. Het instituut werkt vaak samen met boeren. ‘Wij hebben bijvoorbeeld de achteruitgang van de bodemvruchtbaarheid geagendeerd. Vorig jaar april hebben we daarover een rapport uitgebracht dat veel impact had’, zegt Staps, die daarvan de hoofdauteur was.

Hij is ook auteur van het boek ‘Over de crisis niets dan goeds’ (uitgeverij Christofoor, 2013), waarvoor hij 25 mensen interviewde die goed op de hoogte zijn van de milieucrisis. De meest urgente problemen zijn volgens hem klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. Gletsjers die smelten en dier- en plantensoorten die uitsterven, ben je voorgoed kwijt. ‘Het idee om een boek over de milieucrisis te schrijven, was door de klimaatverandering ingegeven’, vertelt hij. ‘Ik vond het verbijsterend dat we zo’n groot probleem hebben en dat zoveel mensen doen alsof er niks aan de hand is.’

Diverse factoren zijn daar volgens hem debet aan. ‘Als je iets doet wat schadelijk is voor het klimaat of het milieu, zie je meestal niet direct de gevolgen van je handelen. Je wordt ook niet gecorrigeerd’, zegt hij. Daarnaast kunnen mensen ontmoedigd raken door het idee dat wat zij doen, een druppel is op de gloeiende plaat. Daar komt bij dat de milieucrisis een internationaal probleem is: alle landen moeten samenwerken om er wat aan te doen.

ecosysteemdiensten

De bewustwording is volgens hem de afgelopen jaren wat toegenomen. ‘Klimaatverandering wordt steeds meer een niet te ontkennen probleem. In de hoek van de klimaat-sceptici is het stiller geworden. Toch is er nog veel te weinig gevoel van urgentie. De situatie wordt steeds nijpender. We verliezen tijd, terwijl we die hard nodig hebben om te handelen. Ethisch is het onverantwoord het klimaat zo te laten veranderen en te accepteren dat we soorten verliezen: een goed klimaat en biodiversiteit zijn zo’n enorme rijkdom. Ecologisch en economisch is het ook onverantwoord. Er wordt vaak gedacht dat we ecologie en economie tegen elkaar moeten afwegen. Dat is niet zo, ze gaan samen. Zo zijn de ‘ecosysteemdiensten’ van grote waarde. Bacteriën zuiveren het grondwater, de lucht en het oppervlaktewater voor ons. Dat gebeurt allemaal gratis. Er is wel eens berekend dat de waarde daarvan twee keer de waarde is van alle Bruto Nationale Producten van de wereld. Het is uitermate kortzichtig om dat weg te gooien.’

Klimaatverandering heeft allerlei voorspelbare én onvoorspelbare gevolgen, zegt hij. ‘Zo horen wij van boeren in de Flevopolder, dat zij met deze zachte winters de vorst erg missen. De kleibodems hebben de vorst nodig om wat open te breken, cruciaal voor een goede bodemstructuur.’

Naast bewustwording, is er een maatschappelijke discussie nodig over wat echt van waarde is, vindt Staps. ‘Wat willen we voor onze kinderen behouden? Economische groei of behoud van een goed klimaat en biodiversiteit? We leven op een aardbol die fysiek eindig is. Je kunt dus niet alsmaar blijven groeien. Door de belangen van volgende generaties mee te wegen, ga je naar een gezondere samenleving, in plaats van een samenleving met een manische drang naar groei. Iedereen zou eigenlijk persoonlijk moeten nadenken over de vraag hoe je eigen handelen past bij wat je van waarde vindt, en zo nodig je handelen daarop moeten aanpassen.’

Het is belangrijk dat mensen zich niet laten verlammen door de complexiteit van de milieuproblemen, zegt Staps. ‘Chimpansee-onderzoekster Jane Goodall zegt in mijn boek: iedereen kan elke dag weer het verschil maken met wat we eten, hoe we ons vervoeren, hoe we leven en hoe we wonen. Iedereen kan eraan werken om milieubewuster te leven. Daarmee enthousiasmeer je ook anderen.’

Kamerbreed kabinet

Met goede keuzes van burgers alleen kom je er niet, zegt Staps. ‘De wind die nu waait binnen de overheid is: we faciliteren wat er in het land leeft. Maar als je ziet dat het hartstikke fout loopt, als je huis in brand staat, ga je niet faciliteren. Dan ga je zelf maatregelen nemen, piketpalen slaan voor wat nog kan en wat niet meer. Daar is de overheid voor.’

Het huidige politieke bestel is niet geschikt voor een krachtdadige aanpak van de milieucrisis, stelt hij. ‘Omdat een kabinet maar maximaal vier jaar regeert, kijken politici te veel naar het kortetermijnbelang. Ons politiek bestel komt uit het eind van de negentiende eeuw, het begin van de industriële samenleving. Toen hadden we een totaal andere samenleving. We worden nu geconfronteerd met mondiale problemen. Daarvoor moet je anders georganiseerd zijn. Dan kun je niet meer hebben dat je vier jaar een links kabinet hebt en dan weer vier jaar een rechts kabinet. Kijk naar het verschil in beleid tussen de staatssecretarissen Bleker en Dijksma. De polarisatie moet uit de politiek. Mensen die de politiek goed kennen schatten dat 80 procent van de energie daar zit in de machtsstrijd. Wat een inefficiëntie! Een Kamerbreed kabinet kan meer bestendigheid in het beleid brengen. Daarin zijn permanent de belangrijkste partijen vertegenwoordigd, zodat alle stromingen vertegenwoordigd zijn en je minder fluctuaties hebt. In zo’n Kamerbreed kabinet komt het niet voor dat het ene kabinet investeert in duurzame energie en dat het volgende kabinet alles weer ongedaan maakt. Dat is voor ondernemers geen basis voor duurzame investeringen.’

Wat moet er gebeuren om mensen wakker te schudden? ‘Misschien wel een ramp,’ zegt Staps. ‘Hopelijk een niet te grote ramp die duidelijk maakt dat het ernst is.’ <

conclusies uit eerdere afleveringen

De helft van de diersoorten die in de Nederlandse open natuurgebieden voorkomen (zoals heide, duinen en graslanden) is in de afgelopen 25 jaar verdwenen.

De ecologische waterkwaliteit is bijna overal in Nederland matig tot slecht.

Droogteperiodes door klimaatverandering hebben economische gevolgen. Als er over tien jaar bijna geen gletsjers meer zijn, komt er in een droge zomer weinig vers water Nederland binnen, wat de scheepvaart beperkt.

Grondstoffen raken op: zo zijn de ijzermijnen over ongeveer zestig jaar leeg.

De bodemvruchtbaarheid van de Nederlandse landbouwgrond is de afgelopen decennia afgenomen.

Schelpenbanken en grote vissen zijn vrijwel volledig uit de Noordzee verdwenen door intensieve visserij.

Fijnstofuitstoot bekort het leven van Nederlanders met gemiddeld tien maanden.

Van de eikenbomen op de Veluwe is 30 tot 40 procent dood door stikstofvervuiling.

wat kun je zelf doen?

Eet klimaatvriendelijk en vervang producten met een hoge klimaatimpact (bijvoorbeeld vlees en zuivel) door producten met een kleinere klimaatimpact (bijvoorbeeld plantaardig).

Geef voorrang aan producten met weinig voedselkilometers uit de eigen regio.

Vermijd vliegen zo veel mogelijk, want vliegen heeft een extra groot klimaateffect: de uitstoot van 1 kg CO2 op grote hoogte geeft een 2,5 keer grotere klimaatschade dan 1 kg CO2 op de grond.

Koop duurzaam geproduceerde kwaliteitskleding die lang meegaat en wees er zuinig op.

Laat kapotte spullen repareren en doe er zo lang mogelijk mee. Alleen energieslurpende apparatuur kun je beter vervangen door een A-label-product.

Maak er een sport van je afval te verminderen.

Stem voor een partij die kiest voor duurzaam, voor goed klimaatbeleid en behoud van biodiversiteit. bron: Over de crisis niets dan goeds, Sjef Staps, uitg. Christofoor (2013)

PDF Print Stuur door

Elke dag onze nieuwsbrief?