Verbod op verbod redt insecten niet

Een bij op een bloem. Bijen leveren een belangrijke bijdrage aan de bestuiving van gewassen en daarmee aan de voedselvoorziening. Nederland
Een bij op een bloem. Bijen leveren een belangrijke bijdrage aan de bestuiving van gewassen en daarmee aan de voedselvoorziening. | beeld anp / lex van Lieshout
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

De insectensterfte stopt niet nu drie soorten ‘bijengif’ worden verboden. Het landbouwsysteem dat gericht is op maximale productie moet compleet op de schop.

Wageningen

Een meerderheid van de EU-landen, waaronder Nederland, stemde op Koningsdag voor een verbod op drie veelgebruikte ‘neonicotinoïden’. Deze bestrijdingsmiddelen, kortweg neonics genoemd, kwamen begin jaren negentig op de markt. Het zijn ‘systemische insecticiden’, wat betekent dat het gif niet over de akker wordt gespoten als er schade is, maar als een laagje om het zaad wordt aangebracht, waardoor de hele plant giftig wordt. Hierdoor krijgen alle insecten die van de plant vreten het gif binnen. Ook vlinders en bijen krijgen het via de nectar en het stuifmeel binnen.

Het hoogste onafhankelijke wetenschappelijke orgaan van Europa, ­Easac, adviseerde de Europese Commissie drie jaar geleden al neonics te verbieden. Ze zijn namelijk ook in zeer lage doses schadelijk voor soorten waartegen ze helemaal niet zijn bedoeld. Het verbod op de drie neonics (imidacloprid, clothianidin en thiamethoxam) is een belangrijke stap voorwaarts, reageert Frank Berendse, emeritus hoogleraar natuurbeheer aan de Wageningen Universiteit, die meewerkte aan het Easac-rapport. Maar het zal de insectensterfte niet stoppen. Hij verwacht dat er alternatieven op de markt komen die net zo gevaarlijk of nog gevaarlijker zijn. Mogelijk worden die middelen ook weer verboden, maar intussen zijn we dan nog meer insecten kwijt. ‘Met verboden loop je achter de feiten aan.’ Hij pleit daarom voor een belasting op basis van de hoeveelheid bestrijdingsmiddelen die de boer per hectare aankoopt. ‘Schone producten worden dan goedkoper, vervuilende duurder. Nu is het andersom.’

Met zo’n prijsprikkel komen we gauw van alle bestrijdingsmiddelen af, verwacht hij. Berendse heeft met collega’s van de Wageningen Universiteit en in samenwerking met tien universiteiten in Europa onderzoek gedaan op 1500 boerenbedrijven door heel Europa. Telkens bleek het gif dat wordt gebruikt om insecten en schimmels te bestrijden, een sleutelrol te spelen in de afname van het aantal insecten en daarmee het aantal vogels op het platteland.

De insectensterfte gaat door, zegt ook toxicoloog Henk Tennekes. Neonics blijven namelijk lang aanwezig in het milieu. Het duurt daardoor nog een jaar of tien voor insecten er geen last meer van hebben. Bovendien blijven er neonics ongemoeid door het verbod, zoals thiacloprid (merknaam Calypso) en acetamiprid (merknaam Gazelle). Deze middelen zijn volgens Tennekes niet verboden, omdat ze op korte termijn minder giftig zijn voor de bij. Maar hij verwacht op grond van de werking dat ze op lange termijn een vergelijkbare schade aanrichten. Thiacloprid wordt al breed toegepast in Nederland, zegt hij. ‘De verontreiniging met thiacloprid in het oppervlaktewater neemt toe.’

We moeten volgens hem af van het idee dat we gif nodig hebben in de landbouw. ‘We hebben geen keus.’ Er zijn volgens hem natuurvriendelijke alternatieven. Zo heeft het bedrijf Servaplant een plant ontwikkeld waarop bladluizen afkomen en die boeren in de akkerranden kunnen neerzetten. ‘De bladluizen blijven erop zitten en trekken lieveheersbeestjes aan. Als je die plantjes in de akkerranden plant, houden de lieveheersbeestjes ook het cultuurgewas vrij van luizen.’

Hoe boeren reageren op het verbod, is nog onduidelijk, zegt woordvoerder Maarten Leseman van LTO. ‘We weten nog niet of boeren hun voorraad mogen opmaken. Komt er een overgangstermijn, of moeten ze de neonicotinoïden direct inleveren?’

Als leveranciers met nieuwe middelen komen met dezelfde werking, ligt het voor de hand dat boeren daarop overgaan, zegt Leseman. Het kan ook zijn dat meer boeren ervoor kiezen biologisch te gaan werken.

LTO heeft een plan opgesteld om het gebruik van bestrijdingsmiddelen terug te dringen, vertelt hij. ‘Met veredeling en misschien genetische modificatie willen we voor 2030 gezonde planten creëren die tegen een stootje kunnen, zodat ze minder of zelfs geen gewasbescherming meer nodig hebben. We willen ook aan een gezonde bodem werken. Die maakt planten namelijk minder gevoelig voor ziekte. Ten slotte zoeken we naar middelen die nauwelijks of geen milieubelasting hebben. In de kas worden al veel natuurlijke middelen gebruikt. Zo worden er hommels en roofmijten gebruikt tegen ongedierte.’ <

Duits onderzoek gedegen

In Duitsland is sinds de jaren negentig driekwart van de insecten uit de natuurgebieden verdwenen. Het veelbesproken onderzoek waaruit dit bleek, is gedegen uitgevoerd, concluderen Wageningse onderzoekers. Zij bogen zich over het onderzoek onder leiding van David Kleijn, hoogleraar plantenecologie en natuurbeheer, en op verzoek van minister Carola Schouten van Landbouw. Vrijwel alle wetenschappers gaan er volgens hen van uit dat in Nederland de insecten en de vogels ook achteruitgaan. Met een verbod op neonics zijn de problemen volgens de Wageningse onderzoekers nog niet opgelost. Ze concluderen dat het in ons landbouwsysteem, dat is gericht op maximale productie, onmogelijk is om de insecten in Nederland te behouden. Er is een systeemverandering nodig. De mestvervuiling moet stoppen, er moet een goed verdienmodel voor boeren komen en het landschap moet minder eenzijdig worden ingericht.

zonder insecten een kaal landschap

De Britse bioloog Dave Goulson deed in dagblad Trouw vorige week een poging een wereld te schetsen waarin insecten bijna zijn uitgestorven. Bij ongewijzigd beleid begint de crisis volgens hem al over tien, twintig jaar. Groente en fruit worden dan schaars, omdat insecten de gewassen niet of nauwelijks meer bestuiven. Allerlei wilde planten verdwijnen ook. Organisch materiaal, zoals bladeren, dode bomen en dode lichamen, blijven lang liggen, doordat insecten ze niet meer verwerken. Er ontstaat een kaal landschap en er ontstaan oorlogen over het resterende voedsel en de weinige vruchtbare grond.

PDF Print Stuur door

Wil je elke dag onze nieuwsbrief met gratis artikel?