Luister naar

Rijksmuseum komt politie te hulp

Nieuws
De schilderijenscanner legt dankzij de zogenoemde macro-röntgenfluorescentiespectrometrie verschillende elementen bloot. Millimeter voor millimeter worden de objecten onderzocht op de aanwezigheid van bijvoorbeeld ijzer, zink of kalium.
Elsbeth Stoker redactie vk
dinsdag 14 november 2017 om 03:00
Van Asten en Dik: ‘We willen een soort biografie van het object leren kennen.’
Van Asten en Dik: ‘We willen een soort biografie van het object leren kennen.’ Marcel van den Bergh

Rotterdam

In het Rijksmuseum werd de schilderijenscanner gebruikt om een zelfportret van Rembrandt onder de Oude man in militair kostuum en een Spaanse ridder onder het Portret van Don Ramón Satué van Goya bloot te leggen. Uit nieuw onderzoek blijkt dat het mobiele röntgenapparaat ook moeilijk te vinden sporen kan traceren op bijvoorbeeld kledingstukken van slachtoffers en daders van misdrijven.

Wetenschappers van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI), de Universiteit van Amsterdam en de Technische Universiteit Delft publiceerden hun resultaten afgelopen week in Scientific Reports. ‘Toen ik hoorde wat de XRF-scanner met schilderijen kan doen, dacht ik meteen: Ik wil een spijkerbroek uit een moordzaak in dat apparaat hangen’, zegt Arian van Asten. ‘Bepaalde metalen die je in schilderijen aantreft, vinden we bijvoorbeeld ook terug in schotresten.’ De bijzonder hoogleraar forensische analytische chemie aan de UvA is bij het NFI onder meer verantwoordelijk voor innovatie.

spettertje bloed

In sommige gevallen zijn bewijsstukken lastig te onderzoeken. Bijvoorbeeld als de dader donkere kleding droeg en slechts een spettertje bloed van het slachtoffer op zijn kleding kreeg. ‘Dat spettertje bloed kan van doorslaggevend belang zijn in een strafzaak, maar het is niet altijd zo makkelijk te vinden’, zegt Van Asten.

De schilderijenscanner onderzoekt millimeter voor millimeter de objecten op de aanwezigheid van bijvoorbeeld ijzer, zink of kalium. Van Asten: ‘Spermasporen zijn soms ook lastig te vinden. We hebben wel een zogenoemde spermalamp, maar die werkt niet goed op een fluorescerende achtergrond.’ Dat geldt bijvoorbeeld voor ondergoed in neonkleuren, maar ook voor witte lakens die gewassen zijn met wasmiddel speciaal voor de witte was. ‘Het mannelijk sperma bevat zink. Voortaan kunnen we het bewijsstuk in de scanner leggen. Deze geeft precies aan waar het sperma zich bevindt en zo kunnen we een kwalitatief goed DNA-spoor veiligstellen’, zegt Van Asten. Het NFI beschikt vooralsnog niet over zo’n scanner, die al snel ‘enkele tonnen’ kost.

Volgens Peter de Knijff, DNA-expert van de Universiteit Leiden en niet bij de studie betrokken, kan deze methode zeer waardevol zijn. ‘Op dit moment zijn de testen waarmee je bijvoorbeeld de aanwezigheid van biologische sporen op kleding kunt vaststellen nog erg onzeker. We weten dat met de huidige technieken veel kleine vlekjes worden gemist. Deze nieuwe techniek zou daar dus een goede oplossing voor kunnen zijn. Uiteindelijk valt en staat alles natuurlijk met echte praktijktesten.’ Een ander groot voordeel van deze methode is volgens De Knijff dat ze het spoor onaangetast laat.

Joris Dik, hoogleraar aan de TU Delft en deskundige op het gebied van materialen en kunst, ontwikkelde de XRF-technologie tien jaar geleden samen met de Universiteit van Antwerpen. Naast het Rijksmuseum hebben onder meer ook The National Gallery in Londen en het Metropolitan in New York het apparaat aangeschaft. Dik is samen met Van Asten betrokken bij deze studie. Hij verbaasde zich over de parallellen tussen het onderzoek naar kunstobjecten en forensisch onderzoek. ‘Het object waarvan je alles wilt weten, wil je intact laten. Je wilt er niet aan peuteren, en niet mee rondsjouwen. Bij ons gaat het om de vraag: wie was honderden jaren geleden de maker? Bij het NFI draait het om de vraag: wie was enkele dagen, weken of maanden geleden betrokken bij een misdrijf?’

schilderij

Toen hij bijvoorbeeld De staalmeesters van Rembrandt onderzocht, ging er ‘een soort boek’ voor hem open. Wat bleek: Rembrandt werkte het wereldberoemde schilderij tweemaal in detail uit voor hij de compositie koos die nu in het Rijksmuseum hangt. Dik: ‘We willen allebei een soort biografie van het object leren kennen: hoe is het ontstaan, wat is ermee gebeurd en in welke volgorde.’

Volgens de onderzoekers is dit het begin, en nog niet het ei van Columbus. Het apparaat heeft nu nog ‘een hele nacht’ nodig om bijvoorbeeld een T-shirt te scannen. Ze hopen dat dit sneller kan, en dat ze een variant van het scanapparaat kunnen ontwikkelen die makkelijker te vervoeren is. Dik: ‘En we willen ook kijken of er een 3D-variant mogelijk is. Dan zouden we de lagen op een schilderij kunnen onderscheiden, en bij wijze van spreken tussen de oren van een kunstenaar kunnen kruipen.’

Voor het NFI zou dat betekenen dat het beter kan analyseren in welke volgorde er stoffen op het bewijsstuk zijn gekomen. ‘Dat zou van waarde kunnen zijn bij bijvoorbeeld onderzoek naar vervalste documenten of verfonderzoek bij het doorrijden na een aanrijding’, zegt Van Asten. ‘Mijn wens is dat we op termijn zo’n scanner standaard kunnen gebruiken bij het vooronderzoek en op de plaats delict.’ Tot die tijd zal hij niet schromen om het Rijksmuseum – waarmee het NFI een samenwerkingsverband heeft via onderzoekscentrum Nicas – te vragen of NFI’ers met lastig te onderzoeken bewijsstukken langs mogen komen in het Rijksatelier. <

bewijsstuk t-shirt

1. Hier zijn vingerafdrukken in bloed te zien.

2. Dit is een vallende bloeddruppel, deze kan afkomstig zijn van bijvoorbeeld een bloedneus.

3. Dit is een uitgeademd bloedspoor. Dat gebeurt bijvoorbeeld als het slachtoffer bloed ophoest.

4. Hier is sprake van een zogenoemd impactpatroon. Het kan bijvoorbeeld iets zeggen over de plek van het slachtoffer toen hij/zij door de verdachte werd geslagen.

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Waarom het zo verschrikkelijk moeilijk is om twintiger te zijn. 'De meesten van ons zwerven wat rond'

Twintiger zijn is vaak fantastisch, maar ook een superfrustrerende zoektocht, ontdekte Bas Derks. Samen met andere twintigers begint hij het EO-platform 'Hoedan'. 'Ooit worden we dertig, maar hoe? Dat zoeken wij uit.'

Afbeelding

Marvin Huiting is SGP'er en lid van een pinkstergemeente. 'Dopen gaat niet over politieke inhoud'

Marvin Huiting is evangelisch en SGP'er in Groningen. Waarom voelt een pinksterchristen zich thuis bij een reformatorische partij? 'Ondanks dat je geen typische SGP-achterbanner bent, kan het wel jouw partij zijn.'

Afbeelding

Oud en koud: koelere woningen vormen gezondheidsrisico voor ouderen

Ouderen die de thermostaat lager zetten, vergroten hun gezondheidsrisico’s. Deze winter komen meer onderkoelde ouderen op de spoedeisende hulp terecht. ‘Dit is geen leven, maar ik ben doodsbang dat ik straks moet bijbetalen.’

Afbeelding

'Het terugdringen van de methaanuitstoot scheelt een halve graad opwarming'

Veel mensen weten dat het broeikasgas methaan uit de ontdooiende permafrost vrijkomt. Minder bekend is dat het ook in Nederland ontsnapt uit vervuilde sloten en meren.

Afbeelding

Jiska wil de jongste waterschapsbestuurder ooit worden. 'De gemiddelde leeftijd ligt boven de 60'

De meeste studenten van haar leeftijd bereiden zich voor op hun tentamens, maar Jiska Taal is druk bezig met de voorbereidingen voor de waterschappen. Ze maakt kans de jongste waterschapsbestuurder ooit te worden.

Afbeelding

Ouders voelen zich niet gehoord bij rechter

Ouders voelen zich in familie- en jeugdrechtzaken onvoldoende gehoord. Om kinderen en hun ouders in zaken over bijvoorbeeld uithuisplaatsingen en ondertoezichtstellingen betere rechtsbescherming te bieden, moeten jeugdrechters zich actiever en nieuwsgieriger opstellen.