Luister naar

‘Christelijke jeugdboeken niet vrij van antisemitisme’

Nieuws
Ewoud Sanders promoveert vandaag op kinderverhalen waarin joden zich bekeren. ‘Je kunt bekering en geloof in Jezus belangrijk vinden, maar ik snap niet dat je dat in deze vorm verpakt.’
Hilbrand Rozema
vrijdag 3 maart 2017 om 03:00
Ewoud Sanders
Ewoud Sanders Ewoud Sanders

Amsterdam

In christelijke jeugdverhalen over jodenbekering kwam geregeld antisemitisme voor. Bekeringsverhalen van joden, bedoeld voor kinderen, verschijnen in reformatorische kring nog steeds. Dat ontdekte Ewoud Sanders (1958), historicus en journalist. Hij schrijft wekelijks een taalrubriek in NRC Handelsblad en heeft vijfentwintig boeken op zijn naam staan. Sanders promoveert vandaag op zijn onderzoek naar tachtig van zulke jeugdverhalen. Ze verschenen in de periode van 1792 tot 2015.

Kinderboeken over jodenbekering, hoe kwam u bij dit onderwerp?

‘Een paar jaar geleden vond ik op een markt een boekje, Levi de boekenjood. Dat woord verbaasde mij. Het werd vroeger gebruikt voor straatboekhandelaars. Naar aanleiding van dat zondagsschoolboekje schreef ik een beknopte studie over de straatboekhandel: De handel en wandel van de boekenjood.

Maar Levi de boekenjood is eigenlijk een jeugdverhaal over jodenbekering. Ik vroeg me af: zijn er meer van dit soort verhalen gepubliceerd? Dit is niet eerder systematisch onderzocht, maar er bleken er veel meer te vinden te zijn dan ik ooit had gedacht: ik vond 67 protestantse en 13 katholieke jeugdverhalen over jodenbekering.’

Hebt u alle boeken over jodenbekering gevonden of zijn er nog meer?

‘Ik denk dat ik 90 à 95 procent van de boeken heb ontdekt. Maar in kalenders en jeugdbladen moeten nog meer van dergelijke verhalen zijn gepubliceerd. Dit is dus geen randverschijnsel. De tachtig verhalen die ik vond, zijn vaak herdrukt en in totaal 220 keer gepubliceerd. En dat vaak in forse oplagen: bij de katholieken tot wel 400.000 exemplaren, bij de protestanten tot 100.000.’

‘gojimpakkertje’

Ik dacht, zoals velen: dit is iets van vroeger. Maar dat bleek niet zo. Dat was dé verrassing van dit onderzoek. Bij Bol.com kun je vandaag De zoektocht van Lea Rachel bestellen van uitgeverij Den Hertog; er zijn inmiddels 10.000 exemplaren van gedrukt. De joden in dat boek spugen op de grond als zij over ‘vuile christenen’ spreken. En zij maken een vreugdedansje als ze hun christelijke buren hebben weggepest, een ‘leuk spel’ dat zij ‘gojimpakkertje’ noemen.

Je kunt bekering en geloof in Jezus belangrijk vinden, maar dat zou niet in deze vorm verpakt hoeven te worden. Tijdens dit onderzoek moest ik af en toe even stoppen om een blokje om te gaan.’

U onderzocht 67 protestantse en 13 rooms-katholieke boekjes. Waren er verschillen?

‘In protestantse boekjes komen joden vaak tot het inzicht dat ze protestants moeten worden na het lezen van het Nieuwe Testament. In rooms-katholieke boekjes komt Bijbelstudie amper voor en verloopt de bekering via een ontmoeting met katholieken.

Alleen in de rooms-katholieke verhalen vind je de zogenoemde nooddoop: een joods kind is ziek, en een leek of een priester sprenkelt snel water over het hoofd, bijvoorbeeld als de ouders even de kamer uit zijn. Protestanten kennen geen nooddoop. Het meest grove geweld komt in de rooms-katholieke boeken voor, maar sinds 1959 zijn er bij mijn weten geen nieuwe katholieke jeugdverhalen over jodenbekering meer verschenen.

Het meest schokkend is een katholiek verhaal van een joodse vader die zijn bekeerde zoontje met hulp van een rabbijn kruisigt – het bloed van de jonge martelaar druppelt door het plafond. Dit verhaal werd tot na de oorlog voorgelezen door de nonnen, tijdens de handwerkles.

In 1956 was er een Kamerdebat over een katholiek jeugdverhaal in een basisschoolboek over een joodse vader die zijn kind in een brandende oven gooit, omdat het de hostie had ontvangen. Pas toen de verkoop in gevaar kwam, werd het boek vervangen.’

De verhalen die u hier noemt, zijn de extreme voorbeelden. In hoeverre mag je van de ‘mildere’ voorbeelden zeggen: dat was vroeger? Joden en christenen woonden bij elkaar in de buurt en zo ging dat nu eenmaal in die tijd; men reageerde tenminste op elkaar, hoe scheef en verkeerd dat ook gebeurde?

‘Dat vind ik geen geldige vaststelling. Er zijn wel ook in totaal zo’n drieduizend zondagsschoolboekjes gemaakt met bekeringsverhalen over zogenoemde ‘pinda-Chinezen’, kermisklanten en ‘zigeuners’. Maar er is nooit een homogene, Nederlandse maatschappij geweest.’

Uw onderzoek houdt christenen in Nederland een confronterende spiegel voor. Op welke reactie hoopt u?

‘Ik hoop op zelfreflectie en herbezinning, vooral bij orthodox-protestantse uitgevers. Uitgeverij Den Hertog is de grootste producent van dit soort verhalen. Ik hoop dat men zich in reformatorische hoek achter de oren krabt. Ik twijfel niet aan de goede bedoelingen van de auteurs. Die vermengen vaak filosemitisme, liefde voor het Joodse volk, met antisemitisme – al dan niet bewust. Hun boodschap is: wij houden veel van de Joden en willen ze daarom overtuigen van ons geloof. Maar waarom kun je een ander geloof niet respecteren en waarom moet dat op deze manier worden verpakt?’

Is het antisemitisme bewust of onbewust?

‘Moeilijke vraag. In De zoektocht van Lea Rachel neemt de auteur, M.H. ­Karels-Meeuse, een historisch bekeringsboekje van een handvol pagina’s als basis, en laat er vervolgens haar fantasie op los. Juist wat ze erbij verzint, is veelzeggend. In die historische bron komen bijvoorbeeld geen spugende joden voor. Karels-Meeuse herintroduceert hiermee een klassiek element dat vóór de oorlog vaker voorkwam, ook in buitenlandse verhalen. Ik vind dat zeer kwalijk. Zij is ook bedenker van het ‘gojimpakkertje’ – een woord dat ik nergens anders heb aangetroffen.

Het verbaast mij dat Den Hertog dit boek tussen 1999 en 2015 zesmaal heeft herdrukt. En ook dat er ouders zijn die dit aan hun kinderen laten lezen.’

Waren (of zijn) er ook mensen in christelijke kring die zich ertegen uitspraken?

‘Voor zover ik weet niet. Wel kwam ik in een protestants boekje verschillen tegen tussen de edities. De eerste druk van Lakki, een jodenjongen verscheen in 1965. In latere edities heeft de auteur zich gematigd. Dat God met de Holocaust wijze bedoelingen voor de Joden zou hebben gehad, is in latere drukken afgezwakt.’

Wat is de belangrijkste les, wat moet de lezer meenemen?

‘Ik vind dat uitgevers zich moeten afvragen: is dit een goede verpakking van onze christelijke boodschap? En voor kopers geldt: zijn dit boekjes die ik mijn kinderen wil laten lezen? Je kunt de religieuze boodschap anders verpakken, zodat die niet ten koste gaat van andere mensen met een ander geloof. En laat aan een uitgever of boekhandel weten dat je daar bezwaar tegen hebt. Maar dat is niet aan mij. Dat is aan ouders zelf.’

‘ver van haat en vooroordelen’

‘Dat de bekeerling joods is, is van secundair belang’, zegt Adriaan Bouman van Uitgeverij Den Hertog. Het hoort bij bekeringsverhalen dat Christus als enige weg tot behoud centraal staat. ‘Over heidense of rooms-katholieke bekeerlingen brachten we soortgelijke verhalen uit. Ze illustreren de overtuigingskracht van Gods Geest, ook als alle omstandigheden lijken tegen te werken. Bij een joodse bekeerling werden die omstandigheden doorgaans veroorzaakt door de heftige reactie van zijn naaste omgeving. Als je de weergave daarvan als antisemitisch bestempelt, verwar je dingen. Antisemitisme is haat en vooroordeel tegen het Joodse volk. Daar proberen we verre van te blijven. Discussie blijft mogelijk over de vraag hoe vrij je met een historische bron mag omgaan. Sanders verbaast zich over de toegevoegde elementen in onze uitgave Dezoektocht van Lea Rachel. Maar hij vermeldt niet dat de auteur heftige passages uit de historische bron bewust heeft afgezwakt of weggelaten.’

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Nieuwe richtlijn jeugdbescherming: wees terughoudend met uithuisplaatsingen en plaats kinderen sneller terug

Jeugdbeschermers moeten terughoudender zijn met het uit huis plaatsen van kinderen en vervolgens alles doen om die kinderen weer zo snel mogelijk thuis te laten wonen. Dat stelt de aangepaste richtlijn over uithuisplaatsingen.

Afbeelding

Reeën en herten zijn de grootste houtrovers: 'Zaailingen van bestaande bomen krijgen nauwelijks kans'

Houtroof uit de natuur is van alle tijden en geen trend vanwege de hoge energieprijzen. Maar de Nederlandse bossen worden wel ‘gesloopt’. Daders zijn reeën en herten.

Afbeelding

Het debuut van prinses Amalia op de Caribische eilanden markeert ook de 'verandering in denken'

Een grote koninklijke delegatie, voor het eerst met prinses Amalia, reist de komende twee weken door het Caribische deel van Nederland. Bovenal markeert het bezoek de omslag in het denken over het slavernijverleden.

Afbeelding

Staatssecretaris Eric van der Burg: 'Een nieuwe asielcrisis? Daar zitten we al in'

Staatssecretaris Eric van der Burg (Asiel) sprak donderdag met zijn Europese collega’s over de asielcrisis. ‘Het is lang geleden dat de regeringsleiders zich hierover hebben gebogen.’

Afbeelding

Micha Nederland sluit zich aan bij blokkade A12. 'Dit voelt als onrecht waar we tegen op moeten staan'

De arrestatie van zes klimaatactivisten leidt ertoe dat ook Micha Nederland zaterdag mee demonstreert bij de A12. Niet eerder toonde de christelijke organisatie zich zo activistisch. 'We kunnen nu niet stil blijven.'

Afbeelding

Inchecken met je bankpas: hoe werkt het en is dit het einde van de OV-chipkaart? Vier vragen

Vanaf dinsdag kunnen treinreizigers bij de NS ook inchecken met hun bankpas, creditcard of mobiele telefoon. Vanaf eind maart moet dit in het hele Nederlandse openbaar vervoer mogelijk zijn. Wat verandert er en kunnen reizigers hun OV-chipkaart nu weggooien?