Kerstnachtdienst als visitekaartje

Leven
beeld Protestantse Kerk
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

Steeds meer protestantse kerken proberen niet-kerkelijken te trekken met een kerstnachtdienst.Op kerstavond proberen kerken mensen van buitenaf te bereiken. Waarom dat erg goed werkt en je tóch niet te veel ervan moet verwachten.

‘Zij gaan zeker alleen met Kerst naar de kerk?’. Hoe vaak zou die verzuchting tegenwoordig nog worden uitgesproken in kerkelijke kring? Het is een feit dat veel mensen die zelden of niet in de kerk komen, op kerstavond wel gaan. Veel kerken pakken dan ook uit met Kerst, door alles zo aantrekkelijk mogelijk te maken.

Voorbeelden te over: een kerststal voor de eeuwenoude kerkdeuren met echte ezels en een levende Jozef, een warme en knusse kerkzaal waar kaarsjes branden, een korte begrijpelijke preek, een viering die uit volle borst wordt afgesloten met het zingen van ‘Ere zij God’. Daarna is er vaak dampend warme chocolademelk, te drinken bij een brandende vuurkorf op het plein buiten de kerk.

De kerstnachtdienst gaat terug op een eeuwenoude traditie, maar is in veel gereformeerde kerken en protestantse gemeenten een tamelijk nieuw verschijnsel. Weg is de lange tijd nauwelijks verholen afkeer over mensen die alleen met Kerst naar de kerk gingen én over kerken die daarin meegingen door dit te ‘faciliteren’. Anno 2015 is de kerstnachtdienst vooral een kans om niet- en randkerkelijken te bereiken. Staat hierdoor de dienst op kerstochtend op de tocht? Daar lijkt het vooralsnog niet op. De accenten van de avond- en de ochtenddienst liggen gewoon anders, en richten zich op verschillende groepen, leggen betrokkenen uit. Op kerstochtend staat de eigen gemeente centraal, op kerstavond treden de kerken – niet zelden gezamenlijk – naar buiten.

samen, interkerkelijk

Neem Waddinxveen. Al meer dan tien jaar organiseren acht kerken, waaronder baptisten, protestanten en vrijgemaakt-gereformeerden, samen een groot kerstfeest op de dag voor Kerst, genaamd ‘Kerst=Feest’. In de middag is er een groot kinderprogramma, ’s avonds volgen twee kerstvieringen met samenzang, een meditatie en de inzet van een gospelkoor. Inmiddels is het feest een begrip in Waddinxveen, de avonden worden druk bezocht, vertelt Rob Kooiman van de Ichthus-baptistengemeente. ‘Als kerken kiezen we Kerst als moment om mensen van buiten te kunnen ontmoeten. Naar de middagdienst komen ongeveer zeshonderd mensen. In beide avondvieringen hebben we een kleine duizend mensen per dienst.’

Die grote belangstelling is goed te verklaren. ‘Mensen die op afstand van de kerk staan, komen eerder ’s avonds, omdat zij meer voor de beleving komen’, meent Wouter Slob, als godsdienstfilosoof verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Zij komen niet voor een doorwrochte preek.’

Verschuift de aandacht van kerken naar die kerstnachtdienst? Enigszins, denkt Slob. Hij ziet dat in zijn eigen gemeente, de protestantse Laarkerk in Zuidlaren, waar hij predikant is. ‘De kerstnachtdienst moet aantrekkelijker zijn voor mensen van buitenaf. De dienst wordt meer opgetuigd. Vorig jaar hadden wij bijvoorbeeld een kerstspel en deden wij veel met de beamer. Kerstochtend is bij ons meer een jeugd- en gezinsdienst.’ Die ochtenddienst hoeft niet te lijden onder de kerstnachtdienst. ‘Als het in de avonddienst meer gaat om beleving en sfeer, kun je in de ochtend meer de theologische inhoud laten klinken. Dat sluit heel goed op elkaar aan.’

Uitpakken, optuigen, het zijn woorden die naadloos lijken te passen bij de kerstnachtdienst. Maar vergis je niet, zegt predikant Frans Ort van de protestantse gemeenten in Rozen-daal en Dieren, het is niet verstandig op kerstavond ver buiten de gebaande paden te treden. ‘Enkele jaren geleden hadden we in Dieren een anders ingevulde avonddienst. Zo hadden we geen preek, maar vertelden we door de dienst heen vier verhalen.’ Daar reageerde niet iedereen positief op. ‘De mensen misten de preek. Volgens mij zijn mensen die vaak alleen een kerstnachtdienst bezoeken, een traditioneel denkend publiek. Als ze komen, willen zij het oude vertrouwde kerstevangelie. En kerstliederen zoals ‘Ere zij God’ en ‘Kom laten wij aanbidden’.’ Om die reden houdt Ort de diensten nu ingetogener. ‘Wij hebben een klassieke kerkdienst, met enkele extra’s, zoals een koor.’

licht, warmte, vrede

Waarom komen rand- of buitenkerkelijken juist op kerstavond naar de kerk? ‘De nachtdienst past bij de behoefte aan een intense ervaring die gedeeld kan worden met velen’, zegt Joke van Saane, godsdienstpsycholoog aan de Vrije Universiteit. ‘In de nachtdienst is het meestal algemener. Het gaat meer om licht, warmte, geborgenheid en vrede in plaats van om de menswording van Jezus. De symbolen in de dienst sluiten naadloos aan bij de individuele ervaring, er is ruimte voor emoties. Je bent onderdeel van een oude traditie en je eigen leven wordt verbonden met een groter geheel en een hoger perspectief. Vooral in spannende tijden is dat belangrijk.’

Kerken, tekent Van Saane erbij aan, moeten op missionair gebied niet te veel van een kerstnachtdienst verwachten. ‘Dat mensen komen, is geen blijk van interesse in het christelijk geloof. Het is een maatschappelijk geaccepteerde manier om gevoelens van onzekerheid, verlangens naar vrede en de behoefte aan geborgenheid te delen, en daarmee te kanaliseren.’

Niet iedereen uit de kerkelijke gemeente vindt het prettig dat mensen alleen met kerstavond naar de kerk komen, merkt dominee Ort. ‘Een kleine groep denkt daarom op kerstavond: ik blijf thuis.’ Hij betreurt dat. ‘Als mensen van buiten de kerk níét naar de kerstnachtdienst komen, denk je ook: wat doen we verkeerd? Ik vind het belangrijk dat ook zij met een goed gevoel de kerk uitgaan.’ Op kerstochtend staat de eigen gemeente weer centraal. ‘Dan heb je het vertrouwde publiek voor ogen.’

zeven identieke diensten

Anders is de aanpak bij enkele evangelische megakerken. Die zetten eenduidig in op alleen kerstdiensten en lijken daarbij kosten nog moeite te sparen. De evangelische gemeente DoorBrekers in Barneveld maakte een heuse kerstcommercial voor hun kerstnachtdiensten. De Vrije Evangelisatie Zwolle houdt rondom Kerst zeven identieke kerstdiensten – vier op kerstavond, drie op kerstochtend – gevuld met zang, theater en prediking. De kerk raadt aan er kaarten voor te reserveren.

Terug naar Waddinxveen. De vrijgemaakt-gereformeerde predikant Egbert Brink levert dit jaar de inhoudelijke bijdrage bij de interkerkelijke avondvieringen van Kerst = Feest, met korte meditaties in een vergelijkbare opzet als bij de moderne vertolking van het paasverhaal de Passion. ‘Aan het slot van de vieringen volgt de uitnodiging voor de volgende ochtend: alle meewerkende kerken presenteren zichzelf op de beamer. Gasten krijgen op een presenteerblaadje alle kerstdiensten voorgeschoteld die de volgende dag plaatsvinden.’

Zo zijn er in ‘zijn’ Kruiskerk twee morgendiensten. ‘Deze diensten zijn wat traditioneler van aard. Wij zien dat mensen van buiten op kerst ochtend niet heel makkelijk over de drempel stappen.’ Om die redenen organiseert de Kruiskerk in de periode voor Kerst maaltijden met mensen uit de samenleving. ‘Voor hen maak je het dan weer makkelijker ook op kerstochtend te komen. We doen dit al een aantal jaren en zien dat op deze manier mensen zich bij de kerk hebben aangesloten.’ ■

Bijlagen

Fotoserie, 2 foto's
PDF Print Stuur door

Elke dag onze nieuwsbrief?