Mart-Jan Paul: God heeft ons toch niet 2000 jaar lang misleid?

Geloof
beeld Carel Schutte
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

De discussie over geloof en evolutie is helemaal terug. Na Gijsbert van den Brink komt nu ook collega-theoloog Mart Jan Paul met een boek over de evolutietheorie. Bijbel en evolutietheorie zijn onverzoenbaar, zegt Paul. Wat gelovigen ook proberen. ‘We gaan dit soort discussies in de toekomst op veel meer terreinen tegenkomen.’

Ede

Nee, zijn boek Oorspronkelijk. Overwegingen bij schepping en evolutie is géén reactie op En de aarde bracht voort, het boek waarin theologiehoogleraar Gijsbert van den Brink betoogt dat christelijk geloof en de evolutietheorie in principe verenigbaar zijn (ND 22 juni 2017). Maar Mart-Jan Paul is het wél grondig met hem oneens. De kloof tussen het christelijk geloof en het aanvaarden van de evolutietheorie is veel breder en dieper dan Van den Brink denkt, stelt Paul. ‘Als je de Bijbel als gezaghebbend aanvaardt, moet je die ook consequent lezen.’

Zegt u: Van den Brink neemt de vragen van studenten over wetenschap serieus, maar ik neem de Bijbel serieus?

‘Wij werken allebei met studenten, en we zien allebei dat geloof en wetenschap bij hen kunnen botsen. We kennen elkaar ook goed. Allebei bewegen we ons binnen de Gereformeerde Bond. De geloofsbasis is dezelfde. Alleen zegt hij: de aanpassingen die er nodig zijn bij het lezen van de Bijbel als je de evolutietheorie voor waar aanneemt, vallen wel mee. En ik denk dat ze niet meevallen. Het gaat ook om méér dan alleen de vraag hoe je de eerste hoofdstukken van Genesis leest. Neem bijvoorbeeld het vierde gebod (Exodus 20): zes dagen werken, de zevende dag rust. Daar wordt Genesis historisch gelezen: onze week gaat terug op de scheppingsweek. Je kunt natuurlijk zeggen dat de Tien Geboden niet Gods eigen woorden zijn, of niet kunnen dienen als leessleutel voor het begin van Genesis, maar dan heb je wel huiswerk … Je wijkt af van twintig eeuwen kerkgeschiedenis. Dan moet je je heel goed verantwoorden. Me dunkt dat er van Van den Brinks boek een deel twee nodig is; het roept vooral rond de Bijbelse verantwoording veel vragen op …’

Denkt u dat hij er in een deel twee wél uitkomt?

‘Nee. Dat is niet mijn verwachting.’

Zijn het aanvaarden van de evolutietheorie en het serieus nemen van de Bijbel volgens u onverenigbaar?

‘Kijk, voor veel christenen lijken ze in de praktijk wel degelijk verenigbaar. Maar wanneer je je heel grondig in beide gaat verdiepen, dan zie je steeds meer dat ze botsen, dat er een kloof is. Wat zegt de Bijbel? Dat de wereld goed begon, dat er geen dood was – ik raak er steeds meer van overtuigd: óók geen dieren die elkaar doden – , dat er één echtpaar was in het begin, door wie de zonde in de wereld kwam, Christus die opkomt voor het zwakke (tegenover het recht van de sterkste van de evolutie). Dat zijn gegevens die de hele Bijbel doortrekken. Die blijven niet overeind als je de evolutietheorie omarmt.’

Waar Van den Brink geloof en evolutietheorie bij elkaar houdt, zult u dus moeten kiezen: of de moderne wetenschap, of de Bijbel. Waarom kiest u dan voor de Bijbel?

‘Ik maak eerst een kanttekening bij het woord ‘wetenschap’. De wetenschap neem ik voluit serieus, maar ik zie ook dat veel jongeren een te hoog beeld van wetenschap hebben. Terwijl er – zeker rond de evolutietheorie – veel vragen zijn en veel debat is. Ik wil laten zien dat wetenschapsbeoefening niet neutraal is. De evolutietheorie gaat uit van een materialistisch wereldbeeld. God wordt systematisch buitengesloten. Er is ook wetenschapsbeoefening mogelijk die wél met God en met de Bijbel rekent. Veel mensen noemen het jongeaardecreationisme (wetenschap die uitgaat van een schepping in zes dagen enkele duizenden jaren geleden, red.) een vorm van pseudo-wetenschap.

Als dat waar is, is de evolutietheorie dat net zo goed. Iedereen ontwerpt wetenschappelijke constructies met bepaalde vooronderstellingen. Er is geen objectieve wetenschap. Je kunt die vooronderstellingen dus maar beter helder benoemen.’

Maar waarom kiest u dan voor de Bijbel?

‘Uiteindelijk is dat een geloofskwestie: ik geloof dat de Bijbel het betrouwbare woord van God is. Maar ik ben er óók niet van overtuigd dat de zaak van de evolutietheorie zo veel sterker staat. Waarom werd Darwin bijvoorbeeld in zijn tijd meer aangevallen door vakgenoten dan door theologen? Dat zou je niet verwachten. Bedenk daarbij dat de evolutietheorie sterk gevormd is door het vooruitgangsgeloof van de negentiende eeuw. En wist je dat Darwins grootvader al kwam met gedachten van natuurlijke evolutie? Die visie zat in de familie. Wat is nu aangetoond en wat is levensovertuiging?, vraag ik mij dan af.’

Kan God zich in de Bijbel niet aangepast hebben aan het wereldbeeld van die tijd?

‘Ja, dat is de zogenoemde accommodatietheorie: God past zich in zijn spreken aan. Dat geloof ik ook wel. Als Jozua tijdens de grote veldslag tegen de Kanaänieten zegt: “Zon, sta stil!”, dan is het niet de zon die vervolgens stil staat … Maar dat is een kwestie van waarneming. Zoals je dingen uitlegt aan een kind. Dat is iets anders dan dat God onwaarheden zou hebben verteld. Dat kan ik niet geloven: dat God informatie over de schepping zou hebben gegeven, waardoor de kerk 2000 jaar lang is misleid.’

Veel theologen zeggen: het begin van Genesis is helemaal niet bedoeld als informatie.

‘Dat is precies een van de redenen waarom ik het Oude Testament ben gaan bestuderen. Ik heb theologie gestudeerd in Leiden, en ben daar enorm aangebotst tegen alle vrijzinnigheid en Schriftkritiek. Niets uit de Bijbelse geschiedschrijving was nog echt gebeurd. Hoe zit dat nu?, vroeg ik mij af. Mede daardoor heb ik het predikantschap nog enige jaren uitgesteld. Ik ben in de veertig jaar daarna niet echt overtuigd geraakt van de argumenten van mensen die het Oude Testament onhistorisch willen lezen.’

Hangt uw geloof dan niet sterk aan het historische gehalte van Bijbelverhalen?

‘Dat zeggen mensen weleens tegen mij, ja. “Als blijkt dat Jericho nooit totaal is verwoest in de tijd van Jozua (wat volgens sommige archeologen het geval is), dan valt jouw geloof om.” Misschien loop ik dat risico. Maar ik vertrouw God en zijn Woord. En de kern is voor mij Christus.’

Gaat de hele discussie over schepping en evolutie opnieuw ontvlammen, zoals in het Darwinjaar 2009? Of zijn veel christenen er wel klaar mee?

‘Ik zie soms wel een zekere moeheid, maar dat geldt voor veel meer thema’s. Tegelijk zal elke generatie christenen zich tot dit onderwerp moeten leren verhouden. De discussie rond geloof en evolutie staat bovendien model voor discussies die we in de nabije toekomst op allerlei terreinen zullen zien. Het gaat om de vraag hoe we de Bijbel lezen, wat voor ons het gezag van de Bijbel inhoudt.’

Hoe belangrijk is het dat christenen het over de evolutietheorie eens zijn?

‘Ik heb niet de illusie dat ik spoedig iedereen zal overtuigen. Ik ben wel gewend aan verscheidenheid, zoals ik ook eraan gewend ben bij een minderheid te horen. Die ervaring draag ik al sinds mijn studententijd in Leiden met me mee. Ik stel graag kritische vragen, we kunnen discussiëren, maar in gesprek met gelovigen van andere tradities, overheerst vaak de herkenning. Wij kennen maar ten dele. Die tekst uit 1 Korintiërs 13 is belangrijk voor me. Niemand heeft alle pasklare antwoorden. Als mensen maar liefde tonen tot God en zijn Woord – dat is onderscheidend. Ik heb er daarom geen moeite mee om aan de avondmaalstafel naast Gijsbert (Van den Brink, red.) te zitten.’

evolutie, Israël, bevrijdingspastoraat

Mart-Jan Paul (1955) is hoogleraar Oude Testament aan de Evangelische Theologische Faculteit (ETF) in Leuven en docent Oude Testament aan de Christelijke Hogeschool Ede (CHE). Daarnaast is hij eindredacteur van de Studiebijbel Oude Testament en predikant in de Protestantse Kerk in Nederland. Hij behoort daarbinnen tot de Gereformeerde Bond. Paul is al tientallen jaren betrokken bij de discussie rond schepping en evolutie. Andere thema’s waarmee Paul zich – naast de studie van het Oude Testament – bezighoudt, zijn bevrijdingspastoraat en de plek van Israël in het christelijk geloof.

PDF Print Stuur door

Wil je elke dag onze nieuwsbrief met gratis artikel?