Honderd nieuwe gezichten van de Protestantse Kerk in Nederland

De huidige PKN-pioniersplekken. Eind 2016 moeten er honderd zijn. Geloof
De huidige PKN-pioniersplekken. Eind 2016 moeten er honderd zijn. | beeld protestantse kerk in nederland / Dirk Jan Gjeltema
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

De Protestantse Kerk in Nederland experimenteert volop met nieuwe vormen van kerk-zijn. De tweede generatie pioniersplekken is divers van karakter, zegt coördinator Martijn Vellekoop. Ter illustratie een aantal ‘nieuwe gezichten’ van de Protestantse Kerk.

 Utrecht

Eind dit jaar moeten er binnen de Protestantse Kerk in Nederland honderd pioniersplekken zijn, waar volop geëxperimenteerd wordt met nieuwe vormen van kerk-zijn. De grootste protestantse kerk in ons land verliest door vergrijzing en kerkverlating in rap tempo leden en hele bevolkingsgroepen zijn niet of nauwelijks geïnteresseerd in een kerkdienst op zondagmorgen.

Het lijkt een race tegen de klok te worden. Vier jaar geleden gingen deze zogeheten pioniersplekken van de tweede generatie van start. De teller staat op dit moment op iets meer dan vijftig. Toch acht Martijn Vellekoop (35), coördinator pioniersplekken van de PKN-afdeling missionair werk en kerkgroei, de kans groot dat het aantal van honderd missionaire vrijplaatsen wordt gehaald. Het is een kwestie van oogsten, legt hij uit. ‘Kerkelijke molens draaien langzaam. Het duurt soms anderhalf jaar om een kerkenraad, een pioniersteam en een gemeente mee te nemen in een missionair proces. Met veel gemeenten trekken wij al een tijd op. Zij komen nu tot besluiten. We zullen nog heel wat handtekeningen onder missionaire contracten met lokale gemeenten zetten’, aldus Vellekoop, die theologie en communicatiewetenschappen studeerde.

In de eerste generatie pioniersplekken waarmee de PKN zeven jaar geleden begon, investeerde de kerk 1,8 miljoen euro. Op zeven plekken trad een predikant-pionier aan die met zijn team een missionaire gemeente van de grond probeerde te tillen. Met de nieuwe pioniersplekken wierp de kerk het net aan de andere kant uit. De missionaire ideeën komen ‘van onderop’, uit de gemeenten. Een lokale kerk moet zelf met geld over de brug komen, tot een maximum van achtduizend euro. Maar dat bedrag verdriedubbelt, doordat de landelijke PKN en de Maatschappij van Welstand, een vereniging voor ondersteuning van het protestantisme, eenzelfde bedrag bijleggen.

Een harde voorwaarde is dat het missionaire project zich richt op rand- en buitenkerkelijken. Nieuw is ook dat een pionier niet langer een theoloog hoeft te zijn. Een goede zaak, vindt Vellekoop. ‘Het draagt bij aan een grotere diversiteit aan pioniersplekken. Niet-theologen pakken het missionaire pionierswerk vaak anders aan. Zo zijn nu een theatermaker en een ondernemer actief als missionaire voortrekkers.’

kleinschalig

Op de eerste pioniersplekken werd een fulltimer gezet. De pionier nieuwe stijl is een deeltijdwerker, een logische ontwikkeling in ‘missieland’, schetst Vellekoop. ‘Wij zien dat nieuwe geloofsgemeenschappen kleinschalig zijn. Het gaat meestal niet om honderden, maar om tientallen mensen. Zo’n kleinere gemeenschap kan zich geen fulltimepredikant permitteren.’

Een aantal nieuwe pioniersplekken is ontstaan in achterstandswijken in steden en een behoorlijk aantal missionaire projecten richt zich op jonge gezinnen en kinderen. Daarnaast zijn er een paar monastieke initiatieven, gericht op het vestigen van een kloostertraditie met vespers, stiltevieringen en retraites.

geloofsgemeenschap

Over het resultaat van al deze missionaire inspanning kan de coördinator weinig zeggen. ‘Daarvoor is het te vroeg, de meeste projecten draaien nog maar anderhalf jaar.’ Het idee is dat elke pioniersplek uitgroeit tot een geloofsgemeenschap. Net als bij de eerste generatie is dat in de praktijk niet eenvoudig. Het kost tijd, langer dan de drie jaar die een pioniersplek nu wordt gegund. ‘We doen ons best extra geld voor langere ondersteuning vrij te maken.’

Vellekoops eerste indruk: ‘We slagen er beter in met mensen in contact te komen die niks met de kerk hebben. Hoeveel er uiteindelijk toetreden tot een duurzame gemeenschap, blijft vooralsnog een spannende vraag.’ <

groenten oogsten in een Haagse achterstandswijk 
Afbeelding
Achter de Marcuskerk, een protestantse gemeente met blanke Nederlanders in de Haagse multiculturele Moerwijk, bevindt zich een buurttuin vol bloemen, planten en groentebedden met kool, rode bieten, spinazie, aardbeien en paprika’s. Ook staan er een paar picknicktafels. De tuin is onderdeel van het missionaire project MarcusConnect, dat zich richt op de buurt waarin veel allochtonen en vluchtelingen wonen. ‘Als geloofsgemeenschap wilden wij een positieve plek waar bewoners op adem kunnen komen. Ze kunnen er heerlijk zitten of lekker aan de slag in de tuin’, vertelt missionair pionier Bettellies Westerbeek. De buurttuin trekt een wisselend aantal bezoekers. Bij een feest komen zo zestig bewoners. Op een ander moment oogsten allochtone vrouwen de groenten, waarna ze gaan koken in de keuken van de kerk. Westerbeek voert als buurtpastor gesprekjes met mensen over hun leven. ‘Dat vinden de bezoekers al bijzonder, zo vaak wordt er naar hen niet geluisterd. Het gaat al gauw over het geloof. Voor allochtone wijkbewoners geen enkel probleem.’ Een groeiende groep komt woensdagavond op een thuisadres of elders bij elkaar voor een maaltijd met viering. ‘Je hoopt dat ze geraakt worden door het evangeiie. De buurt is weerbarstig, maar ik zie het wel gebeuren. Het kost tijd.’
 kliederkerken in Gaastmeer zijn kleine dorpsfeestjesAfbeelding

‘Kliederkerken’ schieten in Nederland als paddenstoelen uit de grond. De website kliederkerk.nl houdt een steeds langer wordende lijst bij van deze nieuwe vormen van kerk-zijn. 

Het gaat er laagdrempeliger aan toe dan in een reguliere dienst op zondagmorgen in een kerkgebouw: een andere locatie, (knutsel)activiteiten, een korte overdenking aan de hand van een Bijbelgedeelte en afsluitend met elkaar eten. Zo ook in Gaastmeer, een klein dorp in Friesland. Het aantal bezoekers van de Protestantse Kerk loopt terug. Met een aantal ‘jonge ouders die zich eenzaam voelden in de kerk’ begon dominee Tieneke van Lindenhuizen een Kliederkerk. ‘Voor een gezin met kinderen is het op zondag in een vergrijzende en steeds leger wordende kerk niet leuk.’ Vanwege de beperkte organisatiekracht van haar gemeente, organiseert ze vier à vijf Kliederkerken per jaar. Die worden gehouden op een boerderij, in een school, in een schuur en een keer, op een zomerse dag, bij het water. ‘Zij zijn niet bedoeld om mensen in de kerk te krijgen, dit is pionieren: we willen als kerk van betekenis zijn voor het dorp.’ In de Kladdertsjerke ziet de dominee andere ouders dan op zondagmorgen. Gaastmeer is zo klein dat de bijeenkomsten van de Kliederkerk vaak ‘kleine dorpsfeestjes zijn’, aldus Van Lindenhuizen.
ICF Veenendaal: vijftien nationaliteiten Afbeelding

Een van de nieuwe gezichten van de Protestantse Kerk is multicultureel. Zoals in Veenendaal. De International Christian Fellowship brengt er vijftien nationaliteiten samen, onder wie Irakezen, Iraniërs, Egyptenaren, Syriërs, Afrikanen en Aziaten. Op de viering zondag komen zo’n zeventig mensen af. De groep meelevende allochtonen is groter: tweehonderd. ‘Kerkgang is voor deze groep mensen niet vanzelfsprekend’, zegt pionier Hans Euser. Zijn kerk investeert veel in diaconaat: taallessen, hulp bij het zoeken naar werk. Daarnaast biedt de gemeenschap pastorale zorg.

Een pioniersplek moet vernieuwend zijn. ‘Bij ons zit dat niet in de vorm, maar in de doelgroep’, legt Euser uit. Volgens hem gaat Gods hart sneller kloppen als christenen met diverse culturele achtergronden samenkomen. ‘Als blanke kerk kun je op jezelf blijven, maar samen met andere nationaliteiten kom je verder in het kennen van God.’ Een multicultigemeente vormen, is een uitdaging, geeft de pionier toe. ‘Natuurlijk zijn er grote verschillen. Toch zat een Iraniër, wiens familie is omgekomen tijdens de burgeroorlog met Irak, aan het avondmaal met een Iraakse ex-generaal.’ ICF Veenendaal wordt gesteund door acht lokale kerken, waaronder de protestantse gemeente. Mede daardoor kon zij een landelijke protestantse pioniersplek worden.

Afbeelding kerk in Almere Poort: oude SRV-wagen

Toen de protestantse emeritus dominee Pieter ter Veen en zijn vrouw in 2013 in Almere Poort neerstreken, ontdekten ze dat er helemaal geen rekening gehouden was met een kerk. Dat vonden ze een groot gemis voor een uitbreidingswijk met op dit moment tienduizend inwoners. ‘Met een paar mensen uit de Protestantse Gemeente Almere kwamen we op het idee de kerk bij de mensen te brengen.’

Het plan liep uit op het missionaire project de Schone Poort met als meest in het oog springende onderdeel een SRV-wagen die als ‘Bijbelvertelbus’ wordt ingezet voor kinderwerk. ‘Daarnaast staan we bij evenementen met als vast element een boekenwinkeltje. Inmiddels heeft de wagen ons een grote naamsbekendheid gegeven.’

Het team van de Schone Poort is ook begonnen met een kerkcafé, een viering van een half uur in een huiskamer of de kerk-op-wielen, de SRV-wagen. Daarnaast is er een kinderkoor opgericht. De mensen van de Schone Poort legden met vrijwilligers in het Cascadepark een labyrint aan, een slingerend pad dat zich leent voor een meditatieve wandeling. ‘We hopen dat er een geloofsgemeenschap ontstaat in Almere Poort. Dat gaat niet hard. Veel mensen vinden het prima dat er een kerk is, maar voor hen persoonlijk hoeft het niet. We zullen veel geduld moeten hebben.’

kloosterwelle speelt in op de behoefte aan rust Afbeelding

In Noordwelle, een dorp met driehonderd inwoners op het Zeeuwse Schouwen-Duiveland, is de protestantse gemeente klein. Op zondagmorgen zitten er meestal tien mensen in het koor van de monumentale kerk uit de 15e eeuw, de Corneliuskerk. ‘Op een prachtige locatie, in een rustieke plaats, zonder winkels – in Noordwelle moet je zijn voor je rust’, zegt dominee Piter Goodijk. Met Kloosterwelle, een monastiek project, besloot hij in te spelen op de algemene behoefte van mensen aan zingeving en spiritualiteit. ‘Het doel is mensen te bereiken die je op zondagmorgen niet in de kerkdienst ziet.’ Op elke woensdag klokslag 18.00 uur is er in de kerk een vesper, een meditatieve viering met zang, Bijbellezing en stilte. ‘Wij zingen abdijpsalmen, zoals in een klooster, op een of twee tonen, zodat je je kunt concentreren op het geestelijke.’ Aansluitend is er een gezamenlijke maaltijd. Een keer in de drie maanden houdt Kloosterwelle een retraitedag met vieringen, maaltijden en een meditatieve wandeling door de polder. Op de vesper komen vijftien deelnemers af. ‘Uit de katholieke traditie, maar ook niet-kerkelijke mensen. Onze pioniersplek moet zich de komende drie jaar verder ontwikkelen. We hebben nog betrekkelijk weinig reclame gemaakt.’

 missionair project Woerden houdt twintigers bij het geloof Afbeelding

Tieners gaan naar club en catechese, daarna is er in de kerk niets voor hen. Velen haken af als ze twintig jaar of ouder zijn, ontdekte Mirjam Oosterhoff-de Bruijn, toen nog jongerenwerker binnen de Protestantse Gemeente in Woerden. ‘Dat is jammer, want je werkt eigenlijk naar een gat toe, waarin de jongeren verdwijnen.’ Met een aantal twintigers die haar hielpen, ging ze na afloop van een tienerclub wat drinken in een café. ‘Daar gebeurde het: we spraken met elkaar over het geloof. Ik kon tegelijk een paar vooroordelen over de kerk wegnemen. Het waren goede gesprekken. De twintigers gaven aan dat ze die anders nooit hebben.’ Die ervaring vormde de opmaat voor het missionaire project Twintigers Woerden dat staat voor een mix van sociaal vertier, activiteiten voor zinzoekers en kringen voor geloofsverdieping.

De afgelopen vier jaar trok het missionaire initiatief driehonderd jongeren, schat pionier Oosterhoff. De kern bestaat uit 35 jongeren die trouw komen. ‘Maar de twintigers die we maar een paar keer per jaar zien, gaven aan zich wel met ons project verbonden te voelen.’ Voor sommigen vormde Twintigers Woerden de brug naar de kerk. Anderen zien ons project als hun kerk. Ik vind daar persoonlijk niet zo veel van. Ik zeg altijd: ‘Liever dit, dan helemaal niets.’

Bijlagen

Fotoserie, 7 foto's
PDF Print Stuur door

Dagelijkse nieuwsbrief