Er blijft hoop, maar christendom kan verdwijnen uit Syrië en Irak

Christelijke gezinnen uit het noorden van Irak, op de vlucht voor het geweld van ISIS, hebben hun heil gezocht in een kerkgebouw in Irbil, augustus 2014. Geloof
Christelijke gezinnen uit het noorden van Irak, op de vlucht voor het geweld van ISIS, hebben hun heil gezocht in een kerkgebouw in Irbil, augustus 2014. | beeld ap / Khalid Mohammed
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

Vandaag eindigt de campagne Hoop voor de Kerk in Syrië en Irak. Is er daar straks nog wel een kerk? ‘Ik zou het goed vinden als christenen die gevlucht zijn, weer worden teruggestuurd zodra het veilig is.’

Barneveld

‘Op lange termijn zal het christendom in Syrië overleven, zij het in sterk afgeslankte vorm’, voorspelt de Britse historicus Philip Jenkins. Er is dus nog hoop voor christenen in dit gebied, waar ISIS een genocide uitvoert die niet alleen mensen, maar ook historie en cultuur wil vernietigen. In Irak is het aantal christenen afgenomen tot 250.000, in Syrië tot 30.000. Acht miljoen mensen zijn op de vlucht.

In zijn veelgeprezen boek Het vergeten christendom belichtte hij de geschiedenis van christenen in het Midden-Oosten. Zijn beeld voor de nabije toekomst is somber. ‘Ik verwacht dat christenen in Syrië een compact blok kunnen vormen. In Irak echter volgen christenen waarschijnlijk het lot van de Joden: ze verdwijnen in ballingschap.’

‘Het christendom kan in deze gebieden zeker verdwijnen’, vreest ook kerkhistoricus Mirjam van Veen. ‘Als de terreur van ISIS niet stopt, zal de overgrote meerderheid van de christenen zich tot de islam bekeren. Alleen een paar sterke karakters blijven christen. Je kunt het hun ook niet verwijten. Als je bijvoorbeeld kinderen hebt, is het misschien zelfs je morele plicht om je voor hun veiligheid tot de islam te bekeren.’

Jenkins ziet een cruciaal stuk christelijke geschiedenis verloren gaan als ISIS de kans krijgt zijn genocide te voltooien. ‘Vooral als kerken en kloosters in deze regio worden vernietigd. In het beste scenario overleven die gebouwen als toeristische attracties, zoals de Hagia Sophia in Istanbul.’

Ook voor onze geschiedschrijving ziet Jenkins gevolgen. ‘Als het christendom uit Syrië en Irak verdwijnt, zullen we deze religie nog meer dan vroeger als een Europees fenomeen gaan zien. We vergeten dan de bron van het christendom.’

gevangen in eigen huis

Niet alleen westerse hulporganisaties, ook Syrische organisaties zijn actief in het steunen van ontheemde Syriërs en Irakezen. Een ervan is het christelijke Syriac Cross, dat hulppakketten en onderwijs verzorgt en westerse organisaties helpt hun werk uit te voeren. ‘Wat ons uniek maakt’, zegt Sandra Korteweg van het Syriac Cross in Nederland, ‘is dat wij een organisatie zijn van Syriërs. Wij helpen dus op locatie, onze mensen kennen de cultuur en we helpen iedereen die hulp nodig heeft.’

‘Er zitten momenteel mensen gevangen in hun eigen huizen in Homs’, licht Korteweg toe. ‘Die hebben eten nodig en scholing. Ze moeten fysiek overleven, maar ook cultureel. Alleen dan kan het christendom ook overleven als straks ISIS verdreven is. Want Raqqa gaat vallen, daar ben ik van overtuigd. Dat zal een harde klap zijn voor hen.’

Bernhard Reitsma, die zich als hoogleraar bezighoudt met de kerk in de context van de islam, wil nog niet vooruitlopen op een nederlaag van ISIS. ‘De strijd kan nog jaren doorgaan. En er zijn zo veel partijen die het met elkaar aan de stok hebben. Een wapenstilstand bereiken, dat zal niet meevallen. Belangrijk voor de vraag of de kerk in Syrië overleeft is of er straks überhaupt nog een samenleving mogelijk is in Syrië.’

Het noorden van Irak is religieus en cultureel verbonden met Noordoost-Syrië. In beide regio’s ligt de terreurorganisatie zwaar onder vuur. Op de vlakte van Nineve in Irak is afgelopen week een offensief begonnen. ‘Dit is de thuisbasis van het christendom in deze regio’, legt Korteweg uit. ‘Jona wilde er niet heen, maar ISIS was er wel in geïnteresseerd. Hoofdzaak is nu dat we een stabiele regio creëren door hen te verslaan. De Nineveh Plain Forces, een christelijke militie, rukt samen met de Koerden op. Als zij succesvol zijn, heeft het christendom goede kans te overleven in Irak. Nineve is de thuisbasis van de Iraakse christenen.’ Een belangrijk gegeven is dat de Koerden in Syrië momenteel afzien van hun streven naar een eigen staat. Dat neemt spanningen weg. Zij voegen zich zowel in Syrië als in Irak bij democratisch gezinde milities. Korteweg hoopt dat in Irak net als in delen van Syrië, een federaal gebied kan ontstaan. ‘In Nineve wil men zelfbestuur, een autonome regio binnen Irak.’

Reitsma wijst erop dat het Westen niet alleen ach en wee kan roepen over de ontstane situatie in Irak en Syrië. Het heeft er zelf deels de hand in gehad. ‘Wij hebben Saddam Hussein verdreven. Dat was als het aansteken van een fakkel in een vuurwerkfabriek. De kerken hebben daar de negatieve vruchten van geplukt. Onder Saddam waren er een miljoen christenen in Irak, nu nog maar 250.000. Ik heb geen idee hoeveel er uiteindelijk zullen overblijven. Ik wil me echter niet laten beheersen door de angst dat het christendom zal verdwijnen.’ Bovendien wijst hij voorzichtig op een hoopvolle keerzijde: er komen nu meer moslims tot geloof dan in de laatste 1400 jaar samen. ‘Dat geeft ruimte voor hoop.’

hoofdstad kalifaat

In Noordoost-Syrië is er een samenwerking tussen diverse groepen ontstaan. De Syrian Democratic Forces (SDF), een coalitie van Suryoye (een christelijke etnische groep), Koerden en Arabieren, strijdt daar tegen ISIS. Op 25 mei startte een offensief met als doel Raqqa, de hoofdstad van het kalifaat, te veroveren. Het doel is dat de grondtroepen dit binnen een paar maanden gerealiseerd hebben.

Het gebied dat door de SDF wordt gecontroleerd is het grootste gebied in het land waar vrede heerst, onder een democratisch bestuur. De coalitie werkt ook aan toekomstplannen. De Suryoyo Andreas Rume, voorzitter van de European Syriac Union Youth, draagt vanuit zijn woonplaats Enschede bij aan dat proces. In het noorden van Syrië zijn inmiddels drie federale kantons opgericht. ‘De kantons Gozarto, Kobani en Afrin zijn uitgeroepen door een samenwerking van Syrische christenen, Koerden en Arabieren’, vertelt Rume. ‘Deze coalitie heeft ook al consulaten geopend.’

De SDF hebben in het noorden van Syrië al veel terrein gewonnen op ISIS. De verwachting is dat hier een federale regio kan ontstaan. Het is immers sterk de vraag of Syrië nadat ISIS is verslagen weer volledig onder het bewind komt van Assad – de man die alles zo gruwelijk heeft laten ontsporen. Rume is realistisch over de situatie. ‘Als de VS en Rusland het willen, kan ISIS binnen korte tijd verslagen zijn. Maar er spelen grotere belangen mee.’

Rume lobbyt in Europa voor deze zaak. ‘In de kantons hebben Koerden, Suryoye en Arabieren een even zware stem – terwijl de Koerden veruit in de meerderheid zijn. Iedereen is doordrongen van het belang van duurzame vrede en democratie. ISIS is bezig aan zijn laatste stuiptrekkingen. Het is bijvoorbeeld een goed teken dat we onlangs een paar honderd christenen hebben kunnen bevrijden met losgeld. Voorheen werden alle gevangenen geëxecuteerd, maar nu heeft ISIS blijkbaar geldnood.’

Hij ziet geen toekomst voor Syrië onder Assad. ‘Er zijn rondom Damascus nog ruim een miljoen christenen, die van hem afhankelijk zijn. Ook onze patriarch woont daar. Wij zijn niet tegen Assad, maar vinden wel dat hij terecht moet staan voor hoe hij geopereerd heeft.’

culturele eenheid

‘We hebben dit al eerder meegemaakt’, zegt Rume. De christelijke cultuur in deze regio heeft veel tegenslagen gekend. ‘In 1915 was er een genocide waarbij onder ander 750.000 Suryoye, Syrische christenen, gestorven zijn. En in 1923 zijn de grenzen opnieuw getekend en is het oude Mesopotamië opgesplitst over Turkije, Syrië, Irak en Iran. We zien dit gebied nog steeds als een culturele eenheid. We spreken ook allemaal één taal: Aramees, de taal van Jezus. We zijn niet van elkaar vervreemd.’

Het christendom zal volgens Jenkins niet verdwijnen uit het Midden-Oosten. ‘Binnen nu en tien jaar zal het zich niet herstellen, maar wie weet wat er kan gebeuren in een eeuw of twee? We moeten ons bovendien niet blindstaren op Syrië en Irak. In de Arabische Golf groeit het christendom nu al, dankzij migratie vanuit India. De lokale regeringen benaderen deze christenen vriendelijk en welwillend.’

‘Ergens zal God de kerk een plek geven in deze landen’, denkt ook Reitsma. ‘Misschien blijven de traditionele kerken bestaan, misschien vormen zich nieuwe, kleinere groepen. Die ontstaan nu al en zoeken zich een weg in die islamitische omgeving. Mensen zijn ontwricht en ontworteld, losgeraakt van al hun zekerheden. Er vinden nu in de christelijke gemeenschap ook genezingen plaats, wonderen en tekenen.’

Volgens Rume kan het christendom zich herstellen. ‘Ik zou het goed vinden als christenen die gevlucht zijn, weer worden teruggestuurd zodra het veilig is. Het christendom is in het noorden van Syrië heel klein, dus we hebben de steun van die vluchtelingen hard nodig. Alles is kapot gemaakt. Als mensen straks zien dat het weer democratisch en veilig is, willen ze ongetwijfeld terugkeren.’

‘De Syrische christenen die ik spreek hebben hoop’, zegt Korteweg. ‘Voor de meeste Nederlanders is dit heel ver weg, maar ik spreek regelmatig mensen die later opduiken op foto’s in Syrië en overleden blijken te zijn. Dan komt het heel dichtbij. Overigens: ik ben Rotterdammer. Als ik door die stad loop, die destijds door de Duitsers vernield is, zie en voel ik dat er altijd hoop is.’ <

het bloed van martelaren – hoe zit dat?

‘De martelaar heeft altijd gelijk’, zegt kerkhistoricus Mirjam van Veen. ‘Als je sterft voor je geloof, moet dat wel het ware geloof zijn. En als je tegenstander weigert je te doden is dat een bewijs dat je getuigenis hem heeft overtuigd.’

Het bloed van de martelaren is het zaad van de kerk – het zijn bekende woorden die vaak worden toegeschreven aan kerkvaders als Tertullianus, Cyprianus of Origenes. Nu ISIS streeft naar het zuiveren van haar territorium van alles wat met het christendom te maken heeft, is de uitspraak weer actueel. Putten christenen moed uit de ellende waarin ze verkeren? En leidt vervolging tot nieuwe groei?

‘Het is geen dogma, het komt nergens voor in de Bijbel’, stelt hoogleraar Bernhard Reitsma vast. ‘En het is niet dat bloed zelf dat het zaad van de kerk is: het gaat erom hoe mensen met lijden en vervolging omgaan. Die omgang zou anders moeten zijn dan bij mensen die Jezus niet kennen.’ Jezus laat geen ruimte voor wraak, benadrukt je vijanden lief te hebben en om bereid te zijn je leven los te laten om Hem. ‘De houding van Jezus is onnatuurlijk en benadrukt dat er uiteindelijk iets is dat waardevoller is dan ons eigen leven.’

Het is voor christenen in de westerse wereld moeilijk zich te verplaatsen in een situatie van vervolging, zegt Reitsma. ‘Het Westen heeft stabiliteit, veiligheid en welvaart. Hoe ga je om met enerzijds lijden en anderzijds welvaart? Pater Frans van der Lugt stierf in Syrië na jarenlange dienst, een leven toegewijd aan de mensen in Syrië. Dichterbij zie je ook bij iemand als Dietrich Bonhoeffer dat doorleefde van het evangelie.’

Martelaarschap roept tegenwoordig ook associaties op met het doden van anderen. ‘Er zijn twee kanten’, meent Van Veen. ‘Enerzijds een uiterst commitment, je leven geven voor de goede zaak, en anderzijds blind fanatisme. Er zijn bijvoorbeeld uit de Reformatietijd verhalen bekend van christenen die konden ontsnappen uit de gevangenis, maar bleven zitten omdat ze liever als martelaar wilden sterven.’

Martelaarschap kan ook inspireren. In een onderdrukte gemeenschap blijven vooral sterke karakters overeind en dat zou weer mensen aantrekken. Daardoor kan een gemeenschap tegen alle onderdrukking in toch standhouden. ‘Ik zou daar niet op rekenen’, waarschuwt Van Veen. ‘In Spanje en Italië heeft de inquisitie het protestantisme bijvoorbeeld succesvol bestreden. De retoriek over martelaarschap kan ook passief maken. Ze redden zich vast wel, denkt men dan. Maar dat is niet zo. We moeten ingrijpen, anders kan het christendom in Syrië en Irak zeker verdwijnen.’

Rondom de actie Hoop voor Syrië en Irak publiceerde het Nederlands Dagblad deze gratis serie artikelen.

PDF Print Stuur door

Dagelijkse nieuwsbrief