Luister naar

Wanneer een land plotseling in een economische crisis zit

Achtergrond
Het coronavirus dreigt Nederland en andere landen in een recessie te storten. In de geschiedenis zijn landen vaker getroffen door plotselinge economische crises. Hoe snel waren landen die te boven?
Eduard Sloot
vrijdag 20 maart 2020 om 14:00
KLM-vliegtuigen op Schiphol. Door de coronamaatregelen is het veel rustiger dan normaal op de luchthaven.
KLM-vliegtuigen op Schiphol. Door de coronamaatregelen is het veel rustiger dan normaal op de luchthaven. beeld anp / Remko de Waal

corona: voorspellingen tot nu toe

Grote delen van de Nederlandse economie zijn afgelopen week stilgevallen. Denk aan de luchtvaart, horecagelegenheden en evenementen. En winkels als Ikea en de Bijenkorf hebben intussen hun deuren gesloten vanwege het corona-virus. Economen van de Rabobank denken dat de pandemie een recessie gaat veroorzaken in Nederland. Er vanuit gaande dat de epidemie over een paar maanden onder controle is, rekenen zij op een economische krimp van 0,2 procent in 2020, blijkt uit een donderdag verschenen rapport. Met name de transportsector, de horeca en de landbouw worden geraakt - de landbouw doordat de bloemenveiling is stilgevallen. 

In de tweede helft van het jaar trekt de economie weer voorzichtig aan, verwacht econoom Nic Vrieselaar van de Rabobank. Juist het steunpakket van het kabinet (zie blokje maatregelen kabinet) helpt om consumenten en bedrijven vertrouwen te geven in een goede afloop, stelt hij. Hij benadrukt dat Nederland er goed voor staat, met lage werkloosheid en gezonde overheidsfinanciën. Het Centraal Planbureau, dat er begin maart nog vanuit ging dat corona snel onder controle zou zijn en aan Nederland voorbij zou gaan, komt volgende week met een nieuwe inschatting van de economische gevolgen.

maatregelen kabinet

Om de economische gevolgen van het corona-virus te beperken, kwam het kabinet vorige week donderdag al met de eerste maatregelen. Zo zijn de garanties voor het midden- en kleinbedrijf uitgebreid, zodat bedrijven minder snel in financiële problemen komen. Ook heeft het kabinet gewezen op de mogelijkheid voor bedrijven om werktijdverkorting aan te vragen voor personeel in buitengewone omstandigheden. In dat geval gaan werknemers tijdelijk (deels) de werkloosheidswet in. Omdat de Nederlandse economie er sterk voor staat, ‘lijken vergaande overheidsmaatregelen op economisch terrein vooralsnog niet nodig’, aldus het kabinet toen. Intussen is de situatie sterk veranderd: bijeenkomsten met meer dan honderd personen zijn afgelast, het vliegverkeer ligt plat en scholen en horecagelegenheden zijn gesloten. Dinsdag heeft het kabinet voor de komende maanden nieuwe maatregelen aangekondigd om de negatieve economische effecten te beperkenn. Die gaan naar schatting tien tot twintig miljard euro kosten. Zo komt er een nieuwe, en ruimere regeling voor werktijdverkorting, en wordt het inkomen aangevuld van zelfstandigen zonder personeel, die nu van de één op de andere dag hun inkomen zien wegvallen. ‘Het zijn uitzonderlijke tijden die om uitzonderlijke maatregelen vragen’, aldus minister Wopke Hoekstra van Financiën.

SARS

In 2002 en 2003 veroorzaakte het besmettelijke SARS-virus een epidemie. Aan dat virus, dat waarschijnlijk afkomstig was van een vleermuis, stierven wereldwijd bijna achthonderd mensen, waarvan circa 350 in China.

De economische gevolgen van de SARS-epidemie zijn beperkt gebleven. Vooral China heeft daarmee te maken gehad, blijkt uit onderzoek van de Australische econoom Warwick McKibbin. In dat land viel de economische groei 1 procent lager uit. In andere landen waren de effecten kleiner. Niettemin heeft de SARS-epidemie de wereldeconomie bij elkaar veertig miljard euro gekost, aldus McKibbin. De Nederlandsche Bank wijst erop dat de SARS-epidemie vooral een Aziatisch fenomeen was, met Hong Kong als epicentrum en met een relatief beperkt aantal slachtoffers (ter vergelijking: het corona-virus heeft tot nu toe meer dan 8200 levens geëist). Na de uitbraak van SARS trad ‘zeer snel’ economisch herstel op, aldus DNB.

De economische gevolgen van het coronavirus zullen sowieso groter zijn dan die van SARS, voorspelde president Klaas Knot van De Nederlandsche Bank (DNB) eind februari. Want de rol van China in de wereldeconomie is nu vier keer zo groot als in 2003. Daardoor hebben de problemen in China nu grotere gevolgen voor de rest van de wereld, bijvoorbeeld als het gaat om tekorten aan onderdelen voor producten.

kredietcrisis

De val van de Amerikaanse bank Lehman Brothers, die had geïnvesteerd in Amerikaanse ‘rommelhypotheken’ voor Amerikanen die eigenlijk geen hypotheek konden betalen, luidt eind 2008 de kredietcrisis in. Banken vertrouwen elkaar niet meer en de kredietverlening stokt abrupt. Ook het vertrouwen van consumenten valt weg. In 2009 krimpt de Nederlandse economie met bijna 4 procent. Door bezuinigingen volgt daarna een tweede klap.

Tegelijk probeerde het kabinet - net als nu - het aantal banen op peil te houden door de invoering van de deeltijd-WW, waardoor werkgevers hun personeel tijdelijk niet hoeven te betalen.

Bijna twee jaar geleden - dus tien jaar na het uitbreken van de crisis - constateerde het CBS dat de Nederlandse economie op veel fronten van de crisis is hersteld. Maar de woningbouw lag op dat moment nog steeds lager dan voor 2008, aldus het CBS.

Econoom Sweder van Wijnbergen stelde eerder deze week dat de uitbraak van corona economische schade oplevert, maar dat die schade tijdelijk is. Een jarenlange crisis zoals sinds 2008, zal zich niet herhalen. Econoom Nic Vrieselaar van de Rabobank wijst ook op de verschillen. ‘Tijdens de kredietcrisis droogde de kredietverlening op. Maar dat is nu niet het geval. Bedrijven kunnen nog steeds leningen krijgen en huizenkopers kunnen nog steeds een hypotheek afsluiten.’


De beurs op Wallstreet in 1929. De crisis begon in dat jaar plotseling, nadat er grote paniek uitbrak op de Amerikaanse aandelenbeurs. beeld anp

Spaanse griep

De Spaanse griep wordt gezien als een van de meest dodelijke pandemieën. Deze griep eiste tussen 1918 en 1919 naar schatting twintig tot honderd miljoen levens. In Nederland maakte de Spaanse griep bijna 60.000 slachtoffers. Het maatschappelijk en economisch leven kwam deels stil te liggen.

Om besmetting te voorkomen verbood de overheid kermissen en sloten sommige gemeenten scholen en bibliotheken, schrijft De Nederlandsche Bank in een rapport over de economische gevolgen van griepepidemieën. Nederlanders meden contact en dat leidde tot een grote daling van de consumptie. Zo bleven de cafés leeg. ‘En mensen die van de tram gebruikmaakten, namen uit angst voor besmetting niet meer binnen plaats, maar bleven op het balkon staan.’ Ook het ziekteverzuim liep op. Bij het trampersoneel en de brandweer in Amsterdam lag het verzuim op een kwart.

In Amerika, waar 675.000 mensen stierven, kreeg de economie in drie maanden tijd een krimp van 2,5 procent te verwerken, schrijven de economen Jakob de Haan en Huigh van der Mandele in een analyse op MeJudice.nl. Bedrijven die te kampen hadden met hoog ziekteverzuim en wegvallende omzet, hadden weinig te verwachten van de overheid. Na de griep groeide de Amerikaanse economie opvallend sterk. Dat komt, stellen de economen, doordat de sterkste bedrijven waren overgebleven.

1929

Net als de kredietcrisis in 2008, begint ook de crisis van 1929 plotseling wanneer op donderdag 24 oktober grote paniek uitbreekt op de Amerikaanse aandelenbeurs. Na een periode van enorme winsten kelderen de koersen opeens in korte tijd. Drie jaar later lagen de koersen maar liefst 80 procent lager, aldus de Rabobank in 2009 in een terugblik. Banken kwamen in grote problemen en het werd voor bedrijven en gezinnen erg lastig om geld te lenen. De Amerikaanse regering kwam ook nog eens laat met maatregelen om het tij te keren.

Ook in Nederland daalden de koersen en het land begon te lijden onder de afnemende wereldhandel. Het protectionisme uit de jaren dertig, waarbij landen hun grenzen sloten voor goederen uit het buitenland, maakte de crisis alleen maar erger, zegt econoom Nic Vrieselaar van de Rabobank. ‘Door de coronacrisis gaan ook nu de grenzen dicht. Maar niet voor de handel met het buitenland.’

In Nederland bleef de werkloosheid tot aan de Tweede Wereldoorlog hoog, aldus Gert den Bakker van het CBS in een studie naar de jaren dertig. Bijna één op de vijf Nederlanders zat zonder werk. De Nederlandse overheid probeerde de werkloosheid te bestrijden met werkverschaffingsprojecten. Op die manier zijn wegen, kanalen, vliegveld Valkenburg, zwembaden, bossen en parken aangelegd. Ook werden er scholingsprogramma’s opgezet om de kansen van werklozen te vergroten.

jaren tachtig

Bij gebrek aan een sociaal vangnet kwamen in de jaren dertig van de vorig eeuw ‘velen in zeer slechte omstandigheden te verkeren’, aldus Gert den Bakker van het CBS. In de jaren tachtig, toen Nederland eveneens in een zware recessie verkeerde en de werkloosheid boven de 10 procent uitkwam, was er een vangnet van sociale voorzieningen, waardoor het verlies aan inkomen bij werkloosheid een stuk minder groot was. ‘Je hoopt dat dit ook nu erger kan voorkomen’, aldus Rabo-econoom Vrieselaar.

De crisis van de jaren tachtig ontstond geleidelijker, doordat de lonen in de jaren zeventig te veel waren gestegen en Nederlandse exportproducten duur waren geworden, aldus Den Bakker van het CBS. Daarbovenop kwamen nog eens de twee oliecrises in 1973 en 1979, waarbij het kabinet-Den Uyl in 1973 tien autoloze zondagen invoerde om het energieverbruik te beperken.

Zowel in de jaren dertig als in de jaren tachtig was de crisis dieper en langer dan in de landen om ons heen, stelt Den Bakker. Hij wijst erop dat Nederland een handelsland is. ‘Het open karakter van de Nederlandse economie maakt deze gevoelig voor schommelingen in de wereldhandel. En de relatief kleine thuismarkt bemoeilijkt het herstel van binnenuit.’


Kinderen rolschaatsen en fietsen op de snelweg tijdens een autoloze zondag (van 4 november 1973 tot en met 6 januari 1974). beeld Benelux Press

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

'Kringloopeconomie komt niet dichterbij'

Het kabinet doet nog steeds te weinig om een kringloopeconomie te realiseren. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) stelt in een rapport dat hier de afgelopen jaren 'nauwelijks vooruitgang' in is geboekt.

Afbeelding

Financiële hulpsite Geldfit is vorig jaar 1,2 miljoen keer bezocht, aantal telefoontjes verdubbeld

Het aantal bezoekers van de financiële hulpsite Geldfit is vorig jaar verdriedubbeld tot een record van 1,2 miljoen. Het aantal telefoontjes naar de financiële hulplijn verdubbelde naar 15.000.

Afbeelding

Nederlandse banken: de gemiddelde huizenprijs gaat in 2023 verder zakken

De huizenprijzen zullen in 2023 meer dan verwacht blijven dalen. Dat stellen economen van ABN Amro en ING Bank. Zij stellen hun eerdere prognoses van de ontwikkeling van de woningmarkt dit jaar naar beneden bij.

Afbeelding

Lightyear dacht gouden horizonten tegemoet te rijden, maar koerste richting ravijn

De stemming was feestelijk, afgelopen november, in de wat treurige Finse provinciestad Uusikaupunki. De productie van de Lightyear 0 ging van start. Nu, nog geen twee maanden later, is van de vrolijkheid weinig overgebleven.

Afbeelding

De prijzen stijgen minder snel. Zal de inflatie dit jaar verder dalen?

Na een periode van schrikbarende inflatie, lijkt het tij gekeerd. Ook de prijzen van grondstoffen stijgen niet meer. Maar een inflatie van onder de 2 procent is voorlopig niet te verwachten. Drie vragen en antwoorden.

Afbeelding

In De Goedkoope Verfwinkel, de oudste verfzaak van Nederland, stap je zo de 19e eeuw binnen

De eikenhouten toonbank gaat schuil onder een dikke sedimentlaag van lijnolie. En wie contant afrekent, krijgt zijn wisselgeld uit een houten kassa. De Goedkoope Verfwinkel is de oudste verfhandel van Nederland. De vraag is: hoelang nog?