Laat Europa leren van zijn tragisch verleden

Jos de Mul: ‘In Nederland zijn islam en christendom zulke marginale verschijnselen, dat er geen dreiging van een monocultuur is.’ Cultuur
Jos de Mul: ‘In Nederland zijn islam en christendom zulke marginale verschijnselen, dat er geen dreiging van een monocultuur is.’ | beeld Niek Stam
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

Populisten als Wilders, Trump en Erdogan kunnen nog veel van Angela Merkel en de klassieke oudheid leren, meent Jos de Mul.

Filosoof Jos de Mul is een veelvraat. Als hoogleraar Wijsgerige antropologie aan de Erasmus Universiteit laat hij zijn licht over alles schijnen: van politiek tot cybertechnologie en van eugenetica tot klassieke oudheid. Zijn vele boeken zijn in zeven talen vertaald. Onlangs verscheen een geactualiseerde versie van Paniek in de polder. Polytiek in tijden van populisme, waarin De Mul waarschuwt voor het gevaar van één dominante cultuur die andere uitsluit. Monotheïstische religies als christendom en islam hebben dat gevaar in zich. Maar op dit moment dragen godsdiensten volgens De Mul eerder positief bij aan de Nederlandse samenleving en schuilt de dreiging meer in de dominantie van het neoliberalisme dat aan de vrije markt veel waarde hecht. Zijn boek is één fascinerend pleidooi voor een samenleving met verschillen.

Wat is populisme precies?

‘Populisme hoort vanouds bij democratie, en onderscheidt zich zo van een dictatuur. De populist verschilt echter van andere democraten doordat hij zich beschouwt als dé vertegenwoordiger van het hele volk dat slechts één wil heeft. Tegen mensen die stellen dat de populist hen niet vertegenwoordigt, zegt hij: u hoort niet tot het volk. Dat kan letterlijk zo zijn, dan hebben we het over de vreemdelingen. Maar volgens de populist zijn er ook volksvijandige mensen. Voor Wilders zijn dat de moslims, voor Trump Mexicanen en voor Erdogan gülenisten. Daarnaast is de elite een volksvijand, die volgens de populist heult met de vreemdeling. Daarom richt de PVV haar pijlen ook op de PvdA die het multiculturalisme heeft omarmd.’

Heeft het populisme ergens een punt?

‘Het is onder meer een reactie op een andere stroming: het neoliberalisme. Ook die stroming streeft een monocultuur na, met weinig ruimte voor verschillen, alleen hebben we dat minder goed door. Van alle grote verhalen die een claim op de hele werkelijkheid leggen, zoals het christendom, het socialisme en het communisme, is alleen dit neoliberalisme nog over. In Nederland gebeurde dat toen PvdA-leider Wim Kok zijn ideologische veren afschudde en zo net als het CDA het neoliberalisme van de VVD omarmde. Gevolg was dat er tussen de grote middenpartijen weinig meer te kiezen viel.’

Het populisme heeft daarop een heilzame werking, schrijft u.

‘In een bepaald opzicht wel, hoewel ik de gevaren ervan groter vind. Het positieve is dat er weer wat te kiezen valt en de politiek kan terugkeren. Die is nagenoeg verdwenen. Dat zie je aan het enorme belang van de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s door het CPB. Die is zelfs belangrijker dan de politieke standpunten, waardoor het debat ontaardt in het elkaar vliegen afvangen met cijfertjes. Politiek is verworden tot het beheer van de BV Nederland. Als gevolg hiervan zijn de politieke partijen op de flanken gegroeid: links de SP, die ook populistische trekjes heeft en rechts Wilders, die met zijn populisme gevaarlijker is. De verruwing in de omgang vind ik kwalijk, maar het ergste is de ondermijning van de rechtsstaat met zijn scheiding van machten. Wie spreekt over een nepparlement of neprechters als hun oordeel je niet bevalt, ondergraaft de fundamenten van onze democratische samenleving.’

Het populisme is elders al aan de macht gekomen. Kan er een moment komen dat je de democratische rechtsstaat met niet-democratische middelen moet verdedigen?

‘Wanneer zo’n moment gekomen is, is moeilijk te bepalen. Maar feit is dat inmiddels in Polen, Hongarije, maar ook in de VS met president Trump de democratische rechtsstaat onder druk staat. In Polen verweren de rechters zich nog kranig, maar ze worden wel een voor een vervangen. In Turkije vinden zelfs massaontslagen van rechters plaats.’

Had u liever gezien dat de militaire coup in Turkije geslaagd was?

‘Ik ben niet voor militaire coups en ik weet dat Turkije voordat Erdogan aan de macht kwam gedomineerd werd door het seculiere leger. In 2002 was ik in Ankara op de universiteit. Ik heb toen ervaren hoe militairen met stenguns bij de ingang van de universiteiten studentes indirect dwongen hun hoofddoekjes af te doen. Erdogan toonde zich aanvankelijk gematigd en democratisch en had een positieve invloed op de veelzijdigheid van de Turkse samenleving. Inmiddels is zijn regering veranderd in het spiegelbeeld van het seculiere regime. Het is erg moeilijk te zeggen of en wanneer je dan met niet-democratische middelen moet ingrijpen. Dat raakt de relatie tussen democratie en geweld, die er volgens de Franse denker Derrida sowieso is. In Frankrijk is de democratie ontstaan met behulp van de guillotine. En zelfs de rechtszaak tegen Geert Wilders is ergens een gewelddadig ingrijpen in de democratische vrijheid, omdat je iemand van bovenaf het recht tot bepaalde uitspraken ontneemt.’

U bent geen voorstander van een cordon sanitaire tegen Wilders. Waarom niet?

‘Allereerst om een principiële reden. Je zou dan eenzelfde uitsluitingsstrategie hanteren als de populisten. Maar ook omdat bij regeringsdeelname van populisten de kans groot is dat ze vanwege hun onrealistische beloften daarna wegzakken in zetels. Dat gebeurde met de PVV in 2012, maar ook met de FPÖ in Oostenrijk. Het is ook logisch. Als ze zich terugtrekken, zal de achterban op den duur denken dat het geen zin heeft op ze te stemmen. Doen populisten wel mee, dan moeten ze hun ideologie verloochenen en compromissen sluiten. Ik zeg niet dat het prettig is om met hen samen te werken, maar het is wel het beste.’

Het is een vorm van ‘polytiek’ bedrijven. Wat bedoelt u daar precies mee?

‘Er zit hetzelfde woord in als in polytheïsme, veelgodendom, namelijk veel. En daarmee onderscheidt het zich van de monocultuur, die het liefst wil dat de hele samenleving eenzelfde cultuur kent en dus een neiging tot absolutisme heeft. Dat kan het christendom zijn maar ook het neoliberalisme. Mijn stelling is dat monotheïstische godsdiensten als christendom en islam eerder neigen naar zo’n dominante monocultuur dan het polytheïsme. Hoe meer goden je toelaat, des te gevarieerder je samenleving. Een prachtig voorbeeld is het koninkrijkje Kommagene, dat rond het begin van onze jaartelling in het zuidoosten van het huidige Turkije lag. Het land leek wel een beetje op Nederland, omdat het ook leefde van de handel. Koning Antiochus I liet er een heiligdom bouwen, waar alle goden een plekje kregen. Maar deze keken wel met hun gezichten naar de plaats van herkomst. Dus Zeus naar Griekenland en Osiris naar Egypte. Onze democratische rechtsstaat met zijn scheiding der machten zie ik als een seculiere variant van dit polytheïsme.’

Is het geen boude stelling dat monotheïsme tot absolutisme geneigd is?

‘Je kunt er inderdaad anders naar kijken. Velen zeggen dat Jezus met zijn opmerking dat zijn Rijk niet van deze wereld is bij voorbaat afstand heeft genomen van elke claim tot politieke macht. Maar feit is dat het Vaticaan pas in 1962 de scheiding van kerk en staat heeft aanvaard. Waar het me om gaat, is dat het streven naar een monocultuur vaak met uitsluiting en soms met geweld gepaard gaat.’

U wilt eerherstel voor de multiculturele samenleving?

‘Nee, want die gaat er ook van uit dat mensen met behoud van eigen cultuur in een land kunnen wonen. In feite zeggen ze daarmee hetzelfde als de monoculturalisten dat culturen zich onderling niet mengen. En dat is evident onwaar. De oer-Hollandse tulp komt uit Turkije, de aardappel uit Zuid-Amerika. Ook is het christendom door het platonisme beïnvloed. Culturen zijn geen eenvormige molochen die nooit veranderen. Ze vermengen zich voortdurend. Ik noem dat een interculturele samenleving. Belangrijk is ervoor te zorgen dat we positieve mengvormen stimuleren.’

Welke monocultuur ziet u nu als grotere bedreiging: godsdiensten als christendom en islam of het neoliberalisme?

‘Dat is afhankelijk van waar je woont. In Turkije is op dit moment het islamitisch fundamentalisme bedreigender. Maar in Nederland zijn islam en christendom zulke marginale verschijnselen, dat er geen dreiging van een monocultuur is. Het neoliberalisme is daarentegen overal aanwezig: in de dominantie van de kijkcijfers op tv, in de media – bij de NRC denk ik weleens: lees ik nu een wijn- of een reisgids of een krant? – maar ook in de wetenschap, waar het vaak onmogelijk is subsidie aan te vragen als er geen bedrijf bij betrokken is. Ik voel me in dit opzicht meer verwant met een partij als de ChristenUnie dan met het platte neoliberalisme van de VVD. Bij christenen, en ook bij moslims, spelen ook andere waarden en daarom leveren ze vaak een zinvolle bijdrage aan de samenleving.’

In uw boek besteedt u veel aandacht aan het tragische levensbesef waarin Europa zich van Amerika onderscheidt. Wat bedoelt u daarmee?

‘Er zijn situaties in het leven waarin je voor een onmogelijke keuze komt te staan en waarin je door toch te kiezen medeschuldig wordt. In de antieke tragedie komt dat voor bij Oedipus, die probeert de orakelspreuk te ontlopen dat hij zijn vader zou doden en zijn moeder zou trouwen. Maar door alles wat hij doet, gebeurt het uiteindelijk toch. Het tragisch besef ontstaat doordat de toeschouwer ziet wat de tragische persoon allemaal veroorzaakt, wat de kijker doet beseffen: dit moet ik zelf niet doen. Je ziet de kunstzinnige verbeelding van dit tragische besef in veel Europese films en romans, die vaak niet goed aflopen. De Amerikaanse film heeft een veel duidelijker onderscheid tussen goede en slechte mensen, waarbij de goede altijd overwint.’

Omdat wij in Europa meer tragisch besef hebben, zouden we hier dus minder tragische politici moeten hebben dan in Amerika?

‘Ja, Europa heeft een lange geschiedenis achter de rug waarin veel oorlogen zijn uitgevochten. De VS is een jongere natie, die zich meer kenmerkt door overmoed en verblinding, typische eigenschappen bij tragische personen. Van de vele oorlogen hebben we in Europa geleerd, en daarom is de Europese Unie ontstaan, maar ook de verzorgingsstaat. Iedereen kan immers geslagen worden door het noodlot. Daarom is het zo jammer dat de EU onder druk staat en een neoliberaal project is geworden.’

Is Trump een tragisch persoon?

‘Niet echt, omdat in de Griekse tragedie de tragische personen niet alleen verblind of hoogmoedig zijn, maar toch iets nobels in zich hebben. Oud-president Bush komt al wat meer in de buurt. Ik vergelijk hem met Xerxes uit Aeschylus’ tragedie De Perzen. Zoals de Perzische koning Xerxes in de vijfde eeuw voor Christus wel even dacht de Grieken een lesje te leren, wilde Bush eventjes de democratie naar Irak brengen. Beide plannen waren hoogmoedig, beide leiders faalden.’

Wie in Europa is een tragisch politicus en wie heeft zich door het tragische besef juist tot een ware politiek leider ontpopt?

‘Mark Rutte wordt steeds meer een tragisch persoon, vind ik. Ik ga ervan uit dat hij de vrijheid hoog in zijn vaandel heeft staan, maar in zijn strijd met Wilders raakt hij vervreemd van zichzelf en verlaagt hij zich tot een taalgebruik als ‘pleur op’. Verder was de suggestie in zijn open brief dat de problemen in Nederland door mensen van buiten komen, beneden peil. Ik denk dat deze strategie hem de das omdoet.

Eigenlijk vind ik dat Angela Merkel nog het beste die tragische gevoeligheid laat zien. Zij heeft het DDR-regime meegemaakt en weet wat het is in een dictatuur te moeten leven. Tegelijk laat ze geen blind optimisme zien dat bij een tragisch persoon hoort. Ze weet dat ze risico’s neemt en weerstand onder het volk zal ondervinden. Desondanks houdt ze vol. Dat is wat politici met een tragisch besef moeten doen: niet alleen leiden, maar ook kunnen lijden: de tegenstand kunnen verduren. Van Merkel kunnen de populisten nog veel leren.’ ■

N.a.v. Paniek in de Polder. Polytiek in tijden van populisme

Jos de Mul. Uitg. Lemniscaat. Rotterdam 2017. 328 blz. € 19,95

Bijlagen

Fotoserie, 2 foto's
PDF Print Stuur door

Wil je elke dag onze nieuwsbrief met gratis artikel?