Zes redenen waarom witte christenen massaal vielen voor Trump

Een Amerikaanse man draagt op de verkiezingsdag een bord met de tekst: ‘De ongeborenen hebben jouw stem nodig!’ Buitenland
Een Amerikaanse man draagt op de verkiezingsdag een bord met de tekst: ‘De ongeborenen hebben jouw stem nodig!’ | beeld ap
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

Zes redenen waarom een overweldigende meerderheid van de witte evangelicalen in Amerika op Donald Trump stemde, en waarom christenen in Nederland dat niet begrijpen.

1. Er zijn maar twee keuzes

Wat als je kunt kiezen tussen Trump of de duivel? Veel evangelicalen hadden het gevoel voor zo’n keuze te staan. Het denken in elkaar uitsluitende categorieën zit diep in de Amerikaanse cultuur en het tweepartijensysteem versterkt dat, legt historicus Hans Krabbendam uit. Hij is docent aan het University College Roosevelt en gespecialiseerd in de religieuze geschiedenis van de Verenigde Staten. ‘Evangelicals zetten zich al sinds de Tweede Wereldoorlog sterk af tegen liberalen. Alles wat gezien wordt als liberaal is potentieel duivels. Amerikanen spreken er ook in die termen over, daarom is Clinton in de campagnetijd regelmatig afgeschilderd als duivel.’ Evangelicalen die op Trump stemden, hebben niet op een totaalvisie gestemd, maar partij gekozen in de polarisatie tussen traditionele en liberale waarden, zegt Krabbendam, tevens raadslid voor de ChristenUnie in Middelburg. ‘Voor Nederlanders die gewend zijn aan meer nuance is dat moeilijk herkenbaar.’ ‘Onze verkiezingsopties zijn zwart-wit: links of rechts, wij of zij’, bevestigt Richard Mouw, theoloog en filosoof aan Fuller Theological Seminary in Pasadena (Californië). ‘Nederlanders hebben een reputatie van tolerantie, Amerikanen niet.’ Gijsbert van den Brink, hoogleraar theologie en wetenschap aan de Vrije Universiteit Amsterdam, doceerde een jaar in Princeton (New Jersey). Hij sprak recentelijk een Amerikaanse collega over de verkiezingen. ‘Die zei tegen me: “Jullie hebben makkelijk praten, want jullie weten niet wat het is om te moeten kiezen tussen twee kwaden”.’

2. Verlangen naar een blank, christelijk Amerika

In de winst van Trump schuilt ook een etnisch-raciale component, zegt James Kennedy, Amerikaans historicus en decaan van het University College in Utrecht. ‘Ik denk dat de Trump-stem soms door niet veel méér is ingegeven dan een gevoel: het gevoel of je nog thuis bent in eigen land. Amerikaanse christenen ervaren verlies. Dat gaat niet alleen om ethische thema’s, maar ook om het Amerika dat hen dierbaar is. Blanke evangelicalen willen graag hún Amerika houden: een blank en christelijk Amerika. Ze verdedigen wat ze koesteren; wat ze hebben gekend. Hun stem komt vaker voort uit een diffuus gevoel dan uit concrete ideeën over hoe het beleid moet worden aangepast.’ Die evangelicale stem op Trump was vooral een blanke stem, constateert ook Richard Mouw. ‘Miljoenen zwarte en latino christenen stemden juist op Hillary. Ik vind dat het tijd wordt dat we hun stem óók horen. De Heer doet nieuwe dingen onder degenen die zich veel te lang hebben bevonden in de marge van onze visie op de werkelijkheid.’ Anders dan in Nederland en de rest van Europa zijn christenen in Amerika een factor van betekenis. ‘Zij zien het daarom als hun opdracht de culturele waarden van Amerika te verankeren’, zegt Krabbendam. Het gevoel dat Amerika uniek is als christelijke natie, leeft nog sterk, vult Mouw aan. ‘Secularisten hebben ook in de Verenigde Staten hiervan veel weggenomen, maar wij kunnen nog hopen dat we terrein terugwinnen.’ Hij wijst op de vele vergelijkingen die christelijke Trump-aanhangers hebben gemaakt tussen de gekozen president en de Bijbelse koningen David (‘een man met morele gebreken, maar door God gekozen om grote dingen te doen’) en Cyrus (‘een heiden, maar wel de gezalfde van God’). Die associatie ‘onthult veel over de Amerikaanse evangelicale psyche’. Mouw (zijn voorouders emigreerden in 1880 vanuit Elspeet naar Amerika) is overigens niet alleen kritisch op christenen in zijn eigen land, hij kaatst de bal ook terug: ‘Sommige anti-islamitische uitlatingen van Nederlandse christenen waarover wij horen, zijn niet anders dan die in de Trump-campagne.’

3. Abortuswet kan nog teruggedraaid worden

Abortus en euthanasie zijn thema’s die in Nederland veelal worden beschouwd als ‘verloren’, maar in Amerika ligt dat anders. ‘Met name op het gebied van abortus is het idee dat er iets kan worden teruggedraaid, dat er met strijd of politieke mobilisatie nog iets te halen valt’, zegt James Kennedy. Nederlandse christenen zijn zich ervan bewust dat er – in elk geval op dit moment – sprake is van een onomkeerbaar proces van secularisatie, stelt Richard Mouw. ‘Evangelicale christenen in de VS willen echter niet toegeven op punten als abortus en het homohuwelijk, en daarom was het “never Clinton”-gevoel sterker dan de twijfel over Trump.’ Abortus is in het gepolariseerde Amerika een hoofdthema van de ‘culturele oorlog’, zegt Hans Krabbendam. ‘Het wordt politiek gekoppeld aan de benoeming van de rechters in het Hooggerechtshof, ook al is het de vraag of rechters wetten gaan terugdraaien.’

Conservatieve katholieken en protestanten trekken samen op in de Amerikaanse prolife-beweging, die weinig moet hebben van het ­Europese consensusdenken. ‘Als iets eenmaal is besloten, kan het daarna in Amerika nog enorm ter discussie worden gesteld’, stelt ­Gijsbert van den Brink vast. Dat is een verschil met Nederland. ‘Ik bewonder het ergens ook wel dat Amerikanen zich minder dan wij neerleggen bij beslissingen over abortus en homohuwelijk.’

4. Het klassieke gezin staat onder druk

Met Hillary Clinton was er een ethische agenda ontrold ‘waar D66 nog een puntje aan kan zuigen’, denkt Henk Jan van Schothorst, directeur van de Transatlantic Christian Council, een organisatie die onder meer bij de Verenigde Naties lobbyt voor christelijke waarden. ‘Ik hoor met m’n eigen oren wat de inbreng van de Amerikanen is bij de VN. Met Clinton hadden we die trend niet kunnen keren.’ Het decreet van president Obama dat op openbare scholen transgender-kinderen vrij moeten worden gelaten in hun toiletkeuze, is in Amerika een thema dat volgens James Kennedy in omvang ‘zijn weerga niet kent’. ‘In Amerikaanse kerken is er weinig begrip voor de positie van transgenders. De kerken zien het gewoon zo dat God man en vrouw heeft geschapen, en dat we daarnaar moeten handelen. Dit thema raakt ook direct aan het homohuwelijk, maar feitelijk is dat een achterhaald gevecht.’ Het decreet van Obama over transgender-wc’s zien Amerikaanse christenen als ‘bedreigend voor onschuldige jongens en meisjes’, zegt Van Schothorst. Door de transgendertoiletten en het homohuwelijk vragen mensen zich volgens Kennedy af: wat wordt ons nog allemaal méér opgelegd? ‘Ze hebben het gevoel dat hun land aan het schuiven is. En het land ís ook aan het schuiven.’ Christenen willen de rol van het ‘natuurlijke gezin’ onderstrepen, zegt Van Schothorst, inclusief het recht daarnaar te leven en ervoor op te komen. ‘Daarom vinden ze het van het allergrootste belang dat er behoudende, christelijke rechters in het Hooggerechtshof komen.’ Volgens James Kennedy willen Amerikaanse christenen vooral de juridische ruimte veiligstellen ‘om je eigen beginselen hoog te houden, meer dan dat ze een terugkeer willen naar hoe het vroeger was’. Ze willen vooral dat rechters uitspreken dat je niet in die ontwikkelingen hoeft mee te gaan, zegt Kennedy.

5. Evangelicalen zijn gevoeliger voor spierballentaal

Het Amerikaanse evangelicalisme heeft een traditie die weinig intellectueel is en drijft op spiritueel enthousiasme, analyseert Richard Mouw. ‘Wij missen een gedegen theologische grondslag in ons culturele verleden. Dat maakt christenen vatbaar voor oppervlakkig retoriek als “Maak Amerika opnieuw groot!” of “Bouw een muur!”’

Ook James Kennedy ziet dat Amerikaanse christenen ‘gevoeliger zijn voor spierballentaal’. Mouw vindt dat veel Amerikaanse kerken gefaald hebben in hun geloofsonderwijs. Kerkleden hebben daardoor volgens hem geen dieper inzicht gekregen in het ‘nog niet’ van het Koninkrijk van God. De afgelopen decennia ging het over zaken als kerkgroei en het aanspreken van zoekers. ‘Daar zitten wel positieve kanten aan, maar het heeft geleid tot oppervlakkige diensten en preken.’ Er is weinig robuust onderwijs gegeven over de doorwerking van het geloof in het gehele leven, vindt hij. Dat vacuüm is deels gevuld door de sociale media. ‘Trump heeft Twitter gebruikt, met veel succes.’ De theoloog ziet ook tekenen van hoop. ‘Veel jongere evangelicalen zien de campagne van Trump als een wake-upcall en beseffen dat er meer onderwijs moet komen over de Bijbelse roeping tot discipelschap.’

6. Evangelicalen bleven trouw aan hun partij

‘Behoor je tot de Republikeinse stam’, zegt James Kennedy, ‘dan is het ondenkbaar dat je niet trouw bent aan de partij. Dan moet je bij sommige kandidaten soms even door de zure appel heen bijten, maar in het stemhokje blijf je trouw aan je stam.’ Bovendien, zegt Kennedy, kan Trump de komende jaren tot wel vier rechters benoemen die de blanke evangelicalen vriendelijk gezind zijn. ‘Dat is de meest waarschijnlijke route naar een uitkomst die deze groep tevreden kan stellen over de nieuwe president.’ Het was onverstandig, zegt Henk Jan van Schothorst, dat Republikeinse toppers als Ted Cruz en George W. Bush aankondigden dat ze niet zouden stemmen op Trump. ‘Veel Amerikaanse christenen redeneerden anders. Je kunt zeggen: “Trump is niet de drager van de waarden die wij belangrijk vinden”, en inderdaad: hij was ook niet mijn eerste favoriet. Maar het moet gaan om het beleid, niet om de personen. Mijn organisatie heeft al langere tijd contact met de inner circle rond Trump; hun koers rond prolife, pro-family en pro-freedom wekt vertrouwen. Natuurlijk moeten we afwachten of dat vertrouwen terecht is, maar op dit moment heb ik geen reden tot twijfel aan de intenties van de Republikeinen op deze punten.’

Veel evangelicalen beschouwen het als een christenplicht om altijd te gaan stemmen, denkt Gijsbert van den Brink. En bij velen zal in het stemhokje partijtrouw een rol hebben gespeeld. Tegelijk sluit Van den Brink niet uit dat een deel heeft gestemd op onafhankelijke kandidaten om te voldoen aan hun plicht zonder op Trump of Clinton te hoeven stemmen. ◆

PDF Print Stuur door

Wil je elke dag onze nieuwsbrief met gratis artikel?