Onmogelijke keuzes Arabische christenen

Mosul is (of was) hét christelijk centrum van Irak. Dat erfgoed wordt verwoest. |beeld AP Buitenland
Mosul is (of was) hét christelijk centrum van Irak. Dat erfgoed wordt verwoest. |beeld AP

AMSTERDAM - De bedreigde christelijke minderheden in het Midden-Oosten staan voor onmogelijke keuzes. Ze hebben alle hulp nodig en tegelijk kan die levensgevaarlijk zijn.

We worden aangevallen door het regime én door extremistische terreurbewegingen en we zijn alleen gelaten. Het klinkt niet eens bitter of verwijtend. Voor de Syrische christin en mensenrechtenactiviste Rajaa Altalli is dit ook niet het belangrijkste punt. Vóór alles wil ze voorkomen dat de christenen in Syrië apart komen te staan, als anders. Zowel in een gesprek met het Nederlands Dagblad als tijdens de lezing Gevangen in het kruisvuur, georganiseerd door het ministerie van Buitenlandse Zaken, weigert ze onderscheid te maken tussen geweld tegen christenen en tegen andere Syriërs. Het regime gooit vatenbommen op alle burgers. ISIS en al-Nusra gijzelen, martelen en vermoorden zowel moslims als christenen. Waar christenen het moeilijk hebben in gebieden waar al-Nusra het voor het zeggen heeft, geldt dat ook voor gematigde moslims, benadrukt Rajaa.

De andere sprekers die het ministerie heeft uitgenodigd, waarschuwen eveneens tegen bijzondere aandacht voor de bedreigde christenen. Licht ze er niet te veel uit, als een exclusieve groep, zegt Midden-Oostendeskundige Michael Wahid Hanna. Dat zal zich tegen hen keren.

gevaarlijke buitenstaanders

Het tekent hoe kwetsbaar de positie van christenen in de landen van de Arabische Lente is. Iedere bijzondere aandacht voor hen uit westerse landen wordt meteen aangegrepen door radicale bewegingen om christenen als gevaarlijke buitenstaanders af te schilderen. Wanneer de christenen in hun eigen land willen blijven, moet daarom de nadruk liggen op hun positie als deel van de hele samenleving. Om christenen in Syrië te redden, moet je Syrië redden, vat Rajaa het samen.

Maar intussen worden christenen in landen als Syrië en Egypte gedwongen keuzes te maken die hen aan één kant van het conflict scharen. Ik zou dit wel het fundamentele dilemma voor de christenen op dit moment willen noemen, zegt Hanna. Voor christenen lijkt de keuze nu die tussen een religieuze autocratie als onder de Moslimbroederschap, of een nationalistische, militaire autocratie. Dat is een bijzonder slechte en gevaarlijke keuze. Het kan als een legitimatie gebruikt worden door moorddadige regimes, zoals dat nu gebeurt in Syrië. Vervolgens worden de christenen daarop afgerekend: Christenen zijn nu vergeldingsdoel voor radicale moslims, juist vanwege hun politieke keuze.

Bescherming tegen dat geweld blijft uit, betoogt de koptisch christen en politicus Shahir George uit Egypte. Er zijn hoge verwachtingen onder christenen van het huidige leiderschap, maar ik zie nog niet veel concrete maatregelen. Ondanks de toegenomen politieke aandacht is er weinig extra bescherming. De wet wordt niet gehandhaafd wanneer christenen worden aangevallen.

Christenen verlaten het Midden-Oosten in snel tempo

In Syrië zijn de situatie en de mogelijke effecten van de steun voor Assad door veel christenen duidelijk veel gevaarlijker. Wanneer het regime Assad zou vallen, volgen er zeker massamoorden onder Alawieten en christenen, waarschuwt Hanna.

Hulp uit en zeker interventie door het Westen kan dat juist versnellen of verergeren. Irak levert het trieste voorbeeld. ISIS is nu druk bezig het christelijke Iraakse erfgoed in Mosul te vernietigen. Ze hebben er een kerk opgeblazen. En Mosul, dat is hét centrum van de christenen in Irak, zegt de Iraakse ambassadeur Saad Ibrahim al-Ali. Hij hoopt op hulp voor het belegerde Irak vanuit het Westen.

Voor de christenen in Irak is dat waarschijnlijk al te laat. Irak is een van de twee landen waar volgens Hanna het christendom echt op korte termijn door het geweld dreigt te verdwijnen.

Maar de andere regio waaruit de christenen al grotendeels zijn vertrokken, betreft de Palestijnse gebieden en Oost-Jeruzalem. Als de ontwikkelingen zich doorzetten, zijn er binnen niet al te lange termijn geen christenen meer in steden als Bethlehem of Oost-Jeruzalem, constateert Hanna. Ik begrijp niet dat er niet meer ongerustheid onder christenen in het Westen is over het enorme tempo waarmee Palestijnse christenen vertrekken.

1967

Ook uit Syrië, Libanon en Egypte is al jarenlang een uitstroom van christenen gaande. Een van de sterke impulsen daarvoor was de Zesdaagse Oorlog in juni 1967. De nederlaag van de Arabische regimes tegen het kleine Israël zorgde volgens Michael Hanna voor ongekende verandering in de Arabische landen. Het betekende het einde van de Arabische seculiere staat. In plaats daarvan kwamen er militair geleide, nationalistische regimes met een sterk repressief karakter. Dat leidde in die samenlevingen tot de opkomst van islamistisch extremisme, met sterke xenofobe trekjes en bekrompen ideeën. Vooral christenen voelden daarvan in de betrokken landen de effecten.

Nog steeds wordt het Israëlisch-Palestijnse conflict door extremistische groeperingen gezien als een legitimatie voor hun optreden. Het mislukken van het vredesproces noemt Hanna dan ook een enorme ramp voor de hele regio. Een vredesakkoord tussen Israël en de Palestijnen had volgens hem een veranderingsproces in de regio op gang kunnen brengen omdat het een voedingsbodem zou wegnemen die extremistische groepen onderhoudt. Juist na de mislukte Arabische Lente, nu ruim drie jaar geleden, is het sektarische extremisme dat Joden en christenen over een kam scheert als vijanden van de islam, sterk toegenomen.

faustiaans

De kansen die de Arabische Lente bood op een meer gelijkwaardig burgerschap voor christenen in de Arabische landen, lijken nu verkeken. Toch zijn er zelfs in Syrië wel degelijk mogelijkheden om de christenen te helpen, samen met de omgeving waarin ze leven. Zet Moskou onder druk, zegt Rajaa Altalli stellig op de vraag, hoe. Want een oplossing waarbij Syrië behouden kan worden, gaat alleen via de politieke weg. De militaire weg heeft al tot meer dan genoeg verwoesting, doden en miljoenen vluchtelingen geleid. Begin dit jaar hebben we via onze organisatie de Syriërs gevraagd, hoe een oplossing kan worden bereikt. Toen bleek dat 87 procent positief stond tegenover vredespogingen als de Genève 2-conferentie (de vredesconferentie eerder dit jaar, JvB). Daar móéten we mee doorgaan, desnoods via een Genève 3, 4 en 5. En geef hulp, want dat hebben we hard nodig. Maar doe dat dan wel via Syrische organisaties, zoals kerken. Besef dat alle betrokken partijen deel van de oplossing moeten zijn, anders ís er geen oplossing.

Altalli, medeoprichter van het Centrum voor samenleving en democratie in Syrië (CCSDS), heeft via deze organisatie een netwerk van 1500 vrijwilligers en medewerkers in heel Syrië. Via christenen de samenleving, de burgers helpen, dat werkt erg goed voor hun positie op de plek waar ze zijn, is haar ervaring.

Wat Egypte betreft, constateert Michael Hanna dat het Westen, inclusief de VS, te terughoudend is geweest met hulp aan de overgangsregering. Hij stelt dat bij die hulp aan heel Egypte specifieke aandacht voor de christenen in dat land wel kan werken: Hun positie is een goede indicatie voor de ontwikkeling van de hele maatschappij, omdat ze daarvan een cruciaal onderdeel uitmaken.

Shahir George, zelf een jonge kopt, benadrukt net als Hanna dat de westerse hulp onder voorwaarden moet worden gegeven. Kijk goed naar de daden van de regering. Mogen kerken worden herbouwd? Komen er goede wetten? Is er een eerlijke vertegenwoordiging in het parlement? En als je directe hulp wilt geven, doe dat dan van christenen aan christenen. Besef dat ze hier in dit land moeten wonen en leven.

Want, zo stelt Hanna, het is een levensgevaarlijke faustiaanse keuze als christenen in het Midden-Oosten zich vereenzelvigen met het westerse, populaire anti-islamitische sentiment. Dat stigmatiseert hen en dan zal het een werkelijk vernietigende keuze zijn voor het Arabische christendom.

vervolg van pagina 1

PDF Print Stuur door

Elke dag onze nieuwsbrief?