Luister naar

In Trothenbrod zie je: de Holocaust was meer dan alleen Auschwitz

Nieuws
‘Trochenbrod was voor de Tweede Wereldoorlog een dorp in Oekraïne waar alleen maar Joden woonden, zo’n 6500. De Duitsers hebben de plaats met de inwoners van de aardbodem doen verdwijnen. Nu zijn er drie gedenktekens die aan de Joden herinneren.’
René Zeeman rd
zaterdag 1 december 2018 om 03:00
Ruïne van het mortuarium op de Joodse begraafplaats in Chisinau, Moldavië.
Ruïne van het mortuarium op de Joodse begraafplaats in Chisinau, Moldavië. Christian Herrmann

De Duitser Christian Herrmann is al jarenlang op zoek naar sporen van Joods leven in Oost-Europa, maar wat hij in Trochenbrod aantrof, raakte hem diep. ‘De plaats is compleet verdwenen. Er is niets meer. Alle mensen zijn omgebracht door de Duitse bezetters. Waar vroeger het centrum was, staat nu een gedenksteen. En bij de twee massagraven staan twee monumenten’, vertelt de 65-jarige Herrmann, die in het dagelijks leven bij een hulpverleningsinstantie in Keulen werkt.

Hij kwam in de jaren negentig voor de eerste keer in aanraking met het Joodse leven in Oost-Europa toen hij de Poolse stad Krakau bezocht. Hij was diep onder de indruk van de stad, met name van het rijke Joodse verleden. Tot zijn eigen verbazing moest hij vaststellen dat hij niets wist over de Joden en hun bestaan in het oosten van Europa. ‘Een onbeschreven blad was ik’, constateert hij nu.

Herrmann dook in de boeken en keerde regelmatig terug. Sinds jaar en dag trekt hij door streken die vroeger namen droegen als Galicië, Bessarabië en Podolië. De gebieden kenmerkten zich door een bloeiende Joodse cultuur, die door de Tweede Wereldoorlog zo goed als volledig is weggevaagd.

Toch zijn er nog sporen van dat vroegere Joodse leven en die legt Herrmann dan vast met zijn camera. Die beelden zijn nu verzameld in een boek: vervallen Joodse begraafplaatsen, synagogen, massagraven, deurposten met een kleine ruimte voor zogenoemde mezoeza’s, kokertjes met teksten uit Deuteronomium. De foto’s zijn prachtig, maar in- en intriest. Ze herinneren aan Joods leven dat er niet meer is.

jonge mensen

‘Bijna niet meer’, corrigeert Herrmann. ‘In de dorpen vind je bijna geen Joods leven meer, maar in de steden nog wel.’

Wat Herrmann opvalt, is dat ‘er pogingen zijn om wat er vroeger was weer op te bouwen’. Zo worden synagogen gerestaureerd en begraafplaatsen onderhouden. Dat gebeurt door Joden uit West-Europa of de Verenigde Staten. ‘Zij bezoeken de plaatsen waar hun familie vandaan komt en spannen zich in om in stand te houden wat er nog is.’

Dat gebeurt trouwens ook door plaatselijke niet-Joodse groepen. Het ontroert Herrmann dat met name jonge mensen vragen stellen over vroeger. ‘Ze voelen zich als het ware verraden door hun eigen geschiedenis. Dan zeggen ze: “Als ik naar oude ansichtkaarten kijk, zie ik een heel andere stad.” Of: “Als ik met mijn oma over vroeger praat dan spreekt ze over Joodse buren. Maar die Joden zijn er niet meer.”’

Herrmann demonstreert met zijn foto’s dat de Holocaust meer is dan alleen Auschwitz. ‘Bij de moord op de Joden denkt iedereen meteen aan Auschwitz, maar er zijn meer plekken waar de nazi’s gruwelijk hebben huisgehouden. En wat nog belangrijker is: Auschwitz is weliswaar de plek waar de dood heerste, maar het is net zo belangrijk om belangstelling te hebben voor de plekken waar Joden eerder hebben geleefd.’ ?

In schwindendem Licht. ­Spuren jüdischen Lebens im Osten Europas

Christian Herrmann. Uitg. Lukas, Berlijn, 2018. 180 blz. € 30,-

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Twee Britse vrijwilligers zijn in Oekraïne om het leven gekomen. 'Ze zullen worden herinnerd als helden'

De Britse vrijwilligers Chris Parry en Andrew Bagshaw, die sinds 6 januari vermist waren, zijn omgekomen in Oekraïne. Onderweg van Kramatorsk naar Soledar werd hun auto geraakt door Russisch vuur, terwijl ze er mensen probeerden te evacueren.

Afbeelding

Kremlin reageert met laconieke én dreigende taal op levering westerse tanks

Met het sturen van Leopards en Abrams-tanks gaat het Westen een ‘rode lijn’ over, klinkt het vanuit Rusland. Maar bang zegt men in Moskou niet te zijn: ‘Die tanks branden als alle anderen.’

Afbeelding

'Dader mesaanval Duitse trein is geen extremist'

De aangehouden dader van de mesaanval in een trein in Noord-Duitsland was waarschijnlijk geen extremist. Veiligheidsbronnen zien daar geen aanwijzingen voor en vermoeden eerder dat hij geestelijk in de war was.

Afbeelding

Hezbollah wil de grip op Libanon versterken terwijl het land in chaos is

Libanon zakt steeds verder weg in chaos. Maar temidden van een gierende inflatie, elf mislukte pogingen om een president te kiezen, zorgt het heropende onderzoek naar de explosie in de haven voor felle botsingen.

Afbeelding

Grote zorgen Spaanse regering over toename femicide, tweede crisisberaad in een maand

De Spaanse regering slaat alarm over het stijgende aantal vrouwen dat door hun (ex-)partner wordt vermoord. Sinds het begin van dit jaar zijn in Spanje al zes vrouwen en een jong meisje slachtoffer geworden van femicide.

Afbeelding

Na grote internationale druk stuurt Duitsland veertien Leopardtanks naar Oekraïne

Duitsland stuurt veertien Leopardtanks naar Oekraïne. Na maanden van gesteggel en onder zware internationale druk ging bondskanselier Olaf Scholz uiteindelijk overstag.