Luister naar

EU-leiders eens: miljardensubsidies gekoppeld aan respect voor de rechtsstaat. Wat betekent dat precies?

Achtergrond
De EU-leiders werden het donderdagavond eens over de rechtstaattoets en daarmee ook over de begroting van de Europese Unie en het coronaherstelfonds. Ook Nederland stemde in met het compromisvoorstel uit de koker van EU-voorzitter Duitsland. Wat betekenen de afspraken in de praktijk?
Marc Peeperkorn / vk
vrijdag 11 december 2020 om 03:00 aangepast 06:22
De Europese leiders begonnen hun top donderdag met een minuut stilte voor de overleden Franse oud-president Valery Giscard d'Estaing.
De Europese leiders begonnen hun top donderdag met een minuut stilte voor de overleden Franse oud-president Valery Giscard d'Estaing. beeld afp / Olivier Matthys

Brussel

Voor het eerst in de geschiedenis van de Europese Unie worden de miljardensubsidies gekoppeld aan respect voor de rechtsstaat. De Europese regeringsleiders gingen donderdag akkoord; het Europees Parlement doet dat naar verwachting volgende week. Houdt dit de uitholling van de rechtsstaat in Hongarije en Polen tegen? En wordt de EU er beter van?

Om met dat laatste te beginnen: als het goed is wel.

De rechtsstaattoets die nu aan het Europese ‘wapenarsenaal’ wordt toegevoegd, is immers bedoeld om de financiële belangen van de EU te beschermen. Jaarlijks geeft de EU zo’n 160 miljard euro uit, grotendeels via de lidstaten. Fraude met EU-geld of oneigenlijk gebruik ervan worden mondjesmaat aangepakt: door politieke onwil, politiek aangestuurde aanklagers en rechters of simpelweg door verregaande kaalslag van het rechtsstelsel.

Vooral de systematische ondermijning van de rechtsstaat in Hongarije en Polen begon steeds meer te wringen, omdat deze twee landen groot-ontvangers zijn van EU-subsidies. Vanaf 1 januari eist de EU nu onafhankelijkheid en onpartijdigheid van de rechterlijke macht, om er zeker van te zijn dat misbruik van EU-geld door corruptie en fraude niet onbestraft blijft. Als sanctie kunnen betalingen vanuit Brussel worden stopgezet of gekort. Geen eenvoudige procedure, maar beter dan niets.

activering

Dat wil niet zeggen dat homovrije gemeenten in Polen met het nieuwe rechtsstaatmechanisme kunnen worden aangepakt, of de discriminatie van transgenders. Het mechanisme kan alleen geactiveerd worden als de financiële belangen van de EU in het geding zijn. Premier Mark Rutte verwacht niettemin dat het mechanisme ‘indirect’ de rechtsstaat in het algemeen in betrokken landen zal verbeteren.

De Hongaarse premier Viktor Orbán en zijn Poolse collega Mateusz Morawiecki verzetten zich maandenlang tegen de rechtsstaattoets en dreigden met een veto over de nieuwe Europese meerjarenbegroting (1100 miljard euro) en het speciale coronaherstelfonds (750 miljard). Het compromis waarachter de leiders zich donderdag verenigden – waarvoor bondskanselier Angela Merkel zich als EU-voorzitter persoonlijk inzette – bevat handreikingen aan Warschau en Boedapest.

Zo zal eerst het Europees Hof van Justitie bepalen of de rechtsstaattoets juridisch door de beugel kan. Tot dat oordeel – verwacht in 2022, maar het hof heeft spoed beloofd – kan geen sanctie worden opgelegd. De Europese Commissie mag echter wel ‘zaken opbouwen’ die met terugwerkende kracht tot sancties kunnen leiden, die verzekering kreeg Rutte donderdag.

Daarbij geldt de toets niet voor EU-subsidies die nog ‘op de plank liggen’, ongebruikt EU-geld. Dat gaat om ruim 300 miljard euro, waarvan 40 miljard voor Polen en 11 miljard voor Hongarije. Een cadeautje voor Orbán en Morawiecki.

Beiden kregen verder een ‘inlegvel’ met mooie woorden over wat de toets niet doet (migratie aanjagen; discrimineren tussen lidstaten) en waar hij ook nooit voor bedoeld was. Volgens diplomaten kozen Morawiecki en Orbán eieren voor hun geld: de Poolse regering dreigde te vallen door de kwestie en Orbán weet hoeveel geld hij anders misloopt.

enthousiasme

Deze twee leiders eisten bij aanvang van de EU-top direct de overwinning voor zich op. Feit is dat het oorspronkelijke rechtsstaatmechanisme zelf niet verandert; er ligt alleen een verklaring van de regeringsleiders, hoe een en ander te interpreteren. Reden voor Rutte om zijn goedkeuring te geven. Het Europees Parlement zal dat ook doen, ondanks stevige kritiek van bijvoorbeeld D66. Deze partij vindt dat de leiders met hun instructies de Commissie ‘met de rug tegen de muur’ zetten. Volgens Manfred Weber, fractieleider van de christendemocraten (de grootste fractie) zijn ‘de rode lijnen gerespecteerd’. Ook de sociaaldemocraten toonden zich positief.

Vreemd is het enthousiasme bij de leiders en parlementariërs niet. Met het akkoord kunnen op de valreep de meerjarenbegroting (2021-2027) en het herstelfonds worden goedgekeurd. Alles bij elkaar 1800 miljard euro waarop nogal wat lidstaten met smart wachten in de grootste economische crisis uit de geschiedenis van de EU. <

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Na tien weken van protesten kiest Iraanse bewind voor nog hardere lijn

Het Iraanse regime wil demonstranten als terroristen behandelen, en dreigt met het vaker toepassen van de doodstraf. Naast president Raisi is nu een tweede lid van de beruchte Doodscommissie op een cruciale post benoemd.

Afbeelding

Moldavië richt zich door Oekraïne-oorlog op Europa: ‘Wij zijn geen partij voor de Russen’

Moldavië is een arm landje, ingeklemd tussen Roemenië en Oekraïne. ‘Ik zal pas halleluja roepen wanneer het vrede is in Oekraïne en wij zonder kleerscheuren en in pais en vree de weg kunnen inslaan naar Europa.’

Afbeelding

In Israël gaan de alarmbellen af, over het geweld op de Westbank, over het leger en over Iran

Zowel het Israëlische leger als de VN slaan alarm over de situatie op de Westbank die ‘het kookpunt bereikt’. Naast die concrete zorg, bereidt Israël zich ook nog voor op een actie tegen die andere, grote dreiging Iran.

Afbeelding

Roep om snelle uitbreiding van de EU groeit: we zijn beter af met deze zes Balkanlanden

Lange tijd treuzelde de Europese Unie met uitbreiding naar het oosten. Nu schudt de Russische agressie veel politici wakker. Dinsdag praten zij over nauwere banden met zes Balkanstaten. Wat levert Nederland dan in?

Afbeelding

Britse hofdame per direct weg na rel over racistische opmerking

Een Britse hofdame, Susan Hussey, is uit haar functie ontheven nadat ze een racisme-rel had veroorzaakt tijdens een receptie op Buckingham Palace.

Afbeelding

Afzetting dreigt voor Ramaphosa

De Zuid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa hangt mogelijk een afzettingsprocedure boven het hoofd. Uit een onderzoek blijkt dat het staatshoofd bij een schimmige zakendeal zowel de grondwet als de anticorruptiewetten van zijn land zou hebben overtreden.