Johan Cruijff: 'Er is iemand die het regelt'

Volgende week woensdag wordt Johan Cruijff zestig jaar. Over zijn bestaan als voetballer, trainer, adviseur en commentator weten we bijna alles. Maar over zijn gezin, zijn goede werken en zijn geloof weten we veel minder. Hij ging naar de Groen van Prinsterer, een School met de Bijbel in Amsterdam, zijn huwelijk met Danny is van ijzer en hij verricht goede werken met Cruyff Academics en de Johan Cruyff Foundation. Zou er tussen die drie feiten een verband bestaan? Op zoek naar de drie 'G'-s in het leven van JC, die slechts zijn initialen deelt met de Verlosser.

Medio jaren vijftig zaten Johan Cruijff en zijn drie jaar oudere broer Henny op een School met de Bijbel. Dat was de Groen van Prinstererschool aan de Zaaiersweg, in Betondorp, een net wijkje uit de jaren twintig in de Watergraafsmeer.

In de meeste biografieën over Cruijff maakt die school een naargeestige indruk. Het uitvoerigst daarin is Bert Hiddema (64), journalist, psycholoog en Jordanees, die boeken schreef over Gullit, Michels, Johnny Jordaan en André Hazes. Hij portretteerde Cruijff in een tweedelig werk: Cruijff! en El Cruijff!, met als scharnier het vertrek van Ajax naar Barcelona in 1973.

Bij hem is de School met de Bijbel een soort kamp, waaruit je alleen maar wilde ontsnappen. De meesters sloegen met een rietje, dat Johan brak op zijn tiende, omdat hij dat niet pikte. De leraren stikten van woede omdat Johan maar onbeantwoordbare vragen bleef stellen over Bijbelse geschiedenis. Over hoe het nou kwam dat er mensen waren terwijl Kaïn Abel had doodgeslagen en weggevlucht was, alleen, zodat hij dus geen gezin kon krijgen.

De leraar en Hiddema verzwijgen de oplossing (Seth was een derde zoon van Adam en Eva en er waren waarschijnlijk onbenoemd gebleven dochters) en de conclusie is duidelijk: domme school, intelligente 'Jopie'. Maar broer Henny Cruijff herinnert het zich heel anders.

Iets plattelanderigs paste goed in Betondorp

,,Het was een gereformeerde school met de bijbel, een echte dorpsschool, het had iets plattelanderigs en dat paste heel goed in ons Betondorp. De leraren waren totaal niet streng en als er speelkwartier was en wij voetbalden op het grind van het schoolplein of op het zanderige landje naast de school, stonden ze uit de ramen te kijken en lieten het soms drie kwartier doorgaan. Ook op zondag konden we gewoon voetballen. 

De school was goed en degelijk en ik ben er nu nog blij om. En ik weet zeker dat Johan er ook zo over denkt. Je gaat over de grote dingen van het leven toch helderder nadenken, je hebt er een visie op. Die psalmen, ik kan ze alle honderd vijftig nog zo opdreunen, denk ik. Sommige ouders waren wel streng in de leer. Er zat een jongen bij ons die even goed was als Johan, ook zo snel en tenger. Maar hij mocht van zijn streng calvinistische vader per se niet bij Ajax. Dat was een drama voor hem.'' Die jongen was Wim van Laar. Ook Gerrie Splinter had de potentie van Cruijff. Maar Wim mocht niet en Gerrie had niet de discipline en de fanatieke eigenwijsheid van Johan.

Nel Cruijff-Draaijer, de moeder van Johan, die in augustus negentig wordt, zit in een stoel in het Olympisch Stadion, als er een boek wordt gepresenteerd over Cruijff en Beckenbauer, beiden oorlogskinderen, opgegroeid zonder aanwezige vader en uitgegroeid tot de inktvissen van het moderne voetbal, met overal tentakels.

Ze ziet er monter uit, in een zwart-witgeblokt mantelpakje, maar hoort iets minder. Met het journaille wil ze niets van doen hebben, maar de school van vroeger kan geen kwaad doen. ,,Het was een goede en degelijke school en hij was vlakbij, daarom deden we de jongens erop. Dat die christelijk was, was niet zo belangrijk.'' Trots: ,,Ik was toen niet gelovig en nu nog niet. Maar die school was prima. Bovendien konden ze er altijd voetballen, dat was toch waar het om ging.''

Henny: ,,Wij stonden thuis niet geregis­treerd als lid van een kerk. Maar de school was protestants-christelijk en mijn vader zorgde ervoor dat hij ook goede contacten had met de rooms-katholieke mensen in de buurt.'' Elke week fietste Johan met een kistje groenten achterop naar meneer pastoor. Dat was voor vader Manus, voor de oorlog aardappelenhandelaar en na de oorlog groenteboer, een kwestie van netwerken. ,,Ik heb de boeken en artikelen waarin laatdunkend over de School met de Bijbel wordt geschreven ook gelezen. Nou, volstrekte onzin.''

De dood van zijn vader en de zorg om zijn moeder

 

Johan Cruijff is er niet tijdens de boekpresentatie. Henny en zijn beroemde broer zijn een tikje uit elkaar geraakt, recentelijk door een televisieprogramma, 'Het blijft toch je broer'. Daarin verafgoodde Walter Beckenbauer zijn beroemde broer, maar zei Henny dat Johan zijn moeder maar weinig meer opzocht, dat de roem en het geld hem hadden veranderd, dat hij nog beter was geweest en Nederland wereldkampioen was geworden als de invloed van vrouw Danny en vooral schoonvader Cor Coster niet zo dominant was geweest.

,, Natuurlijk mis ik mijn broer. Ik zie hem bijna dagelijks, op tv, in de kranten, maar we praten niet meer zo vaak met elkaar. En dat is raar. Ik herinner me een tijd dat onze oma bij ons inwoonde en we samen op één kamer sliepen. Langzamerhand ben ik hem kwijtgeraakt. Het is alsof er met een kaasschaaf telkens een stukje Cruijff bij hem af is gehaald. Op het laatst heb je alleen nog een harde korst in handen. Vandaag de dag is daar helemaal niets meer van over.''

Op 8 juli 1959 overleed Manus Cruijff aan een hartaanval, 45 jaar oud. Hij werd ter aarde besteld op de Oosterbegraafplaats, ook vlakbij. De grafsteen van zijn vader ligt zeven meter van het fietspad, in vak 83. Elke dag kwam Johan er langs op weg naar school, zei zijn vader gedag en praatte tegen hem. Ook toen ze naar de Weidestraat verhuisden, omdat moeder de groentezaak moest wegdoen en aan het werk ging als schoonmaakster bij Ajax.

Daar raakte ze bevriend met Henk Angel, negen jaar ouder dan zij en sinds mei 1945 terreinknecht bij Ajax. Ze trouwden, hij bleef tot zijn pensioen werken in stadion De Meer. Daarna had hij het krap en gaf Ajax hem niet eens een vrijkaartje meer. De moeder van Cruijff is twee keer weduwe en nooit meer naar Ajax gaan kijken.

De Meer is nu gesloopt ten bate van moderne, halfhoge flats. Maar ooit was de kleine driehoek tussen stadion, Betondorp en Oosterbegraafplaats de ziel van Johan Cruijff. De dood van zijn vader kan niet worden overschat. Het gevaar van buitenaf, waarvan hij de dreiging als een instinct meedraagt, de wil te winnen, de zorg voor en bijna dictatoriale afscherming van zijn eigen gezin, het komt er allemaal uit voort.

Cruijff oogt normaal tussen van bobo's en media

Een week na 'de broers van' is er een persbijeenkomst ter gelegenheid van weer drie boeken, ditmaal met Cruijff. Hij is gebruind en pezig en niet zo klein als je verwacht. Een stuk groter in ieder geval dan cabaretier Youp van 't Hek, die Mijn Johan Cruijff mag aanbieden en zich in één zin diskwalificeert: ,,Vroeger wilde ik u zijn en nu wilt u mij zijn.''

Cruijff reageert nauwelijks; hij houdt meer van Toon Hermans en André van Duijn. Hij doet zijn ding, zorgt dat de term 'Univé' niet te veel in beeld komt als Heerenveen hem een pompeblêddenshirt aanbiedt met 14 als rugnummer en leeft pas op als er kinderen komen om een handtekening.

Zijn gezicht krijgt een warme glans als hij Henk Timman ontwaart, de penningmeester van Ajax in de tijd dat Johan als een brutaaltje opeens wilde heronderhandelen. De tachtiger en de zestiger houden elkaars armen vast, voor een doodstil moment, want het journalistencircus filmt en fotografeert dan de artiesten en zichzelf. De enige die normaal oogt te midden van bobo's en mediamensen is Johan Cruijff zelf.

In maart 1991 staat hij de pers te woord, na zijn bypassoperatie; de twintig Caballero's per dag zijn dan vervangen door een lolly. ,,Toeval bestaat niet. Er is iemand die het regelt. Een God die meer weet en ziet dan ik. En aan Hem moet je het op een gegeven moment overgeven. Misschien heeft God of mijn vader me die dag wel naar het ziekenhuis laten rijden.''

Bijna geen medium tekent deze woorden op. Daarom zegt hij het nog maar een keer, op 8 januari 1994 in Vrij Nederland: ,,Als God had gewild dat ik er niet meer zou zijn, als Hij had gezegd: opgeruimd staat netjes, dan was ik er niet meer geweest. Dus ik heb het niet gedaan. Het is geregeld van hogerhand.''

Datzelfde merkt hij op bij de relatie tussen hem en Danny. Hoe groot zou de kans zijn dat ze elkaar zouden ontmoeten, één op de kwart miljoen? ,,Ik ben te realistisch om echt gelovig te zijn, maar er moet toch wel iets zijn dat de boel hier een beetje regelt en bestuurt. Ik heb ook vaak sterk het gevoel gehad dat beschermengelen zich met mijn leven hebben bemoeid.''

De school was streng maar ook sportminded

In 1975 verscheen het boek Boem! , waarin Johan en Danny Cruijff-Coster hun verhaal vertelden aan Jaap ter Haar, schrijver van populaire geschiedenis- en kinderboeken. Het was een onopgesmukt, soms rauw getoonzet relaas in de ik-vorm. Het echtpaar schrok er zo van dat ze het na enkele weken uit de handel lieten nemen. De veertig uur bandopnamen bestaan niet meer, zegt Jaap ter Haar jr. Hij handhaafde na de dood van zijn vader in 1998 het 'gentleman's agreement' om het zo te laten, schrijven Jan Luitzen en Mik Schots in Wie is Johan Cruijff?

In het boek staat wel veel over de School met de Bijbel die Johan doorliep. ,,Behalve streng was de school ook 'sportminded'', zegt Bert Hiddema. Het komt erop neer dat Johan met de bal aan de voet rebelleerde, maar heel wat opstak van meester Ritchie, die hij in de zesde klas had. ,,Johan kan beter'', was het afscheidsrapport, met een steevaste 6 voor Bijbelse geschiedenis.

In juni 1999 is Cruijff terug in Betondorp. Hij mag een politiepost openen in de Tuinbouwstraat. Daartoe moet hij een bal door een ruit trappen, zoals hij vroeger te pas en onpas deed. Nu lukt het pas bij de vierde keer. Het tekent niet Cruijff, maar wel Betondorp. Dat ging van jong naar oud, van rood naar grijs. Het bleef autochtoon, dat wel, maar vroeger was er geen politie nodig. Sociale controle en burenhulp waren normale, complementaire elementen van het leven op straat, waar de voetbal koning was en 'hoogstens een auto per uur' passeerde.

Cruijffie had het prima naar zijn zin op de Groen van Prinstererschool. De Oosterparkmulo, dat was afzien. ,,Daar mocht helemaal niks, alles was zondig. En hij was natuurlijk een andere jongen. Net na de dood van zijn vader, het leren dat hij niet kon en wilde, de andere buurt, geen echte vriendjes'', zegt Hiddema. De dag nadat hij niet meer leerplichtig was, stond Johan Cruijff in een kledingmagazijn.

Generaties Tussen Sobibor en het Cruyff Management

Cruijffs vader Manus werkte voor de oorlog bij zijn vader in de aardappelhandel in de Jordaan. Met veel inzet hielpen ze menigeen de hongerwinter door. In december 1945 kon Cruijff een groentehandel openen in Betondorp. Zijn vrouw Nel Draaijer hielp mee. Haar vader Hein (die in de Jordaan een zaak dreef in groenten, aardappelen en vis) was een Nederlands hervormd kerkganger, zijn vrouw Corrie niet. Ze onderhandelde wel tot op de cent bij de inkoop van hun waren. 'Oma Kee' zou de laatste jaren voor haar dood in 1968 inwonen bij Nel, Johan en zijn broer Henny.

Hein Draaijer stierf in 1943, Ook in 1943 stierven Salomon Pop en zijn vrouw Anna Vuisje, een Joods echtpaar aan het 's Gravensandeplein in Amsterdam. Ze kwamen op 16 juli om in het vernietigingskamp Sobibor. Twee zoontjes overleefden de oorlog in Nederland, Leo en Johnny. Die laatste trouwde later met Anna Coster, de vijf jaar oudere halfzus van Danny, de vrouw van Cruijff. De kinderen Pascal (1967) en Roger Pop (1970) zijn dus neven van Cruijff; de oudste is chef van Cruyff Management, de jongste kwam na een ernstig ongeluk in een rolstoel terecht en werkt als vrijwilliger bij de Cruyff Foundation. Beiden namen vanaf hun studententijd de joods-orthodoxe wortels serieus ter hand; vooral Pascal is vaak in Jeruzalem.

,,De Draaijers, Cruijffs familie van moederskant, vormen het christelijke element in zijn stamboom, de familie van Coster de Joodse tak. Maar Cruijff had zelf &243;&243;k Joodse familie, want een zuster van zijn moeder, Riek Draaijer, was getrouwd met de Joodse Barend Tak, ooit jeugdleider bij Ajax, en een andere zuster, Leen Draaijer, met Jonas de Metz, diamantair in Amsterdam'', zegt schrijver Jan Luitzen.

Daar kun je natuurlijk een hele filosofie aan ophangen: Ajax als de club van 'de Joden', waar de davidster in de vlag van Israël elke week is te zien, Cruijff met een keppeltje waarin 'nummer 14' staat geborduurd bij de Klaagmuur, Frits Barend die erover opschept dat hij precies wist waar Cruijff tijdens een bezoek aan Yad Vashem 'geraakt' zou worden, maar het meeste is mythologie. Michael van Praag, zoon van Jaap, twee generaties voorzitters van Ajax, vindt het flauwekul. Ook Hiddema en Luitzen afficheren Cruijff niet als een gelovige.

'Ik geloof niet omdat ik dus niet gelovig ben'

 

Maar toch, het aantal citaten waarin Cruijff rekenschap geeft van een buitenaards spelmechanisme is te groot om te negeren. Voor 'ietsisme' is hij niet vaag genoeg (juist zijn 'geestelijke uitspraken' zijn on-Cruijffiaans helder), voor een kerk of beweging te kwikzilverachtig. ,,Hij is niet christelijk of katholiek, hij heeft zijn eigen concept, zoals in alles'', zegt Luitzen.

Soms verwoordt hij het wel Cruijffiaans: ,,Vaak heb iets in het leven waarschijnlijk een noodzaak.'' Of deze: ,,Ik geloof niet omdat ik dus niet gelovig ben maar ik denk wel dat er iets anders is, maar daardoor geloof ik datgene wat ik dus denk dat er is.'' Hij houdt niet van poespas en zag veel bijgeloof: ,,Als 22 spelers een kruisje slaan voor de wedstrijd en 't het werkt, dan wordt het dus gelijkspel.'' Hij is niet gelovig en gaat nooit naar de kerk.

Maar al vroeg lijfde de christenheid hem in. Op de lagere school konden ze hem niet missen in het elftal. Dus konden leraren hun straffen niet effectueren, vanwege Cruijffs dreigement niet mee te spelen. De hervormde theoloog en voetbalfan A.A. van Ruler (1908-1970) - hoogleraar in Utrecht - zei eens: ,,De Heilige Geest is met Johan Cruijff te vergelijken. Hij pingelt overal tussendoor en komt waar hij wezen wil.'' 'Toeval is logisch', is een uitspraak van Cruijff. Zou het toevallig of logisch zijn dat Van Rulers Verzameld Werk wordt bezorgd door prof.dr. G.G. de Kruijf?

De drie Gs

Opvallend is dat in de nieuwe biografieën die deze maand het licht zien onbeschroomd aandacht wordt gegeven aan de drie Gs in het leven van Johan Cruijff: geloof, gezin en goede werken. In omgekeerde volgorde: naast de Johan Cruyff Foundation, en Cruyff Academics verricht de ex-voetballer, ex-coach en voetbalanalist heel veel hand en spandiensten voor minder bedeelden die zorgvuldig uit de media worden gehouden. Hij is als geen ander illustratief voor het de rechterhand niet laten weten wat de linker doet, wellicht om de bijzondere communicatie tussen zijn voeten te compenseren. ,,Af en toe zien Danny en ik een gevalletje en dan helpen we, maar dat gaat niemand wat aan.

Dat Cruijff een family man in het kwadraat is, wordt door vriend en vijand onomstreden beleden. De vroege dood van zijn vader en de wens zijn vrouw, twee dochters, zoon en vier kleinkinderen een zo normaal mogelijk leven te geven hebben Cruijff eigenwijs gehouden en gericht op veiligheid en zekerheid als eerste levensbehoeften.

En hoewel hij zelf stelt niet gelovig te zijn (iemand met zijn initialen hoef je ook niet te verchristelijken) koppelt hij de plicht om zich voor anderen in te zetten wel expliciet aan het begrip naastenliefde, opgepikt in zijn familie en op de lagere school.

Daarnaast gaf hij in media en columns vaak blijk van zijn geloof in een autoriteit die kennelijk het reilen en zeilen van mens en aarde coördineert en zijn ongeloof in de rooms-katholieke rituelen die hij in Barcelona zag. ,,Als 22 spelers bidden en t het werkt, dan wordt het dus gelijkspel.

In de taalkundige spelonken van Cruijffs ziel is burenhulp noodzakelijk in het licht van de ultieme scheidsrechter die God heet, bij wie toeval logisch is. ,,Als je de mogelijkheden hebt om iets voor een ander te doen, dan moet je dat doen, is het motto van zijn stichtingen. Het is aards, tot en met. Godfried Bomans, die zich verbaasde dat Cruijff na weer zon schitterende wedstrijd niet opsteeg en voorbij de tribunes aan de einder verdween hij stierf na dat artikel in het Kerstnummer van Elsevier in 1971 kan tevreden zijn. Bij Cruijff past geen sing in, maar een dug out.

Hij is niet gelovig en gaat nooit naar de kerk. Maar al vroeg lijfde de christenheid hem in. Op de lagere school konden ze hem niet missen in het elftal. Dus konden leraren hun straffen niet effectueren, vanwege Cruijffs dreigement niet mee te spelen. De hervormde theoloog en voetbalfan A.A. van Ruler (1908-1970) hoogleraar in Utrecht zei eens: ,,De Heilige Geest is met Johan Cruijff te vergelijken. Hij pingelt overal tussendoor en komt waar hij wezen wil. Zou het toevallig of logisch zijn dat Van Rulers Verzameld Werk wordt bezorgd door prof.dr. G.G. de Kruijf?

De extended family kan straks een elftal vormen

Het huwelijk van Johan en Danny Cruijff staat als een huis, dat ontkennen zelfs zijn vijanden en de hem niet welgevallige media niet. Net zoals het image van geldwolf bij Johan, is het image van Kenau dat Danny heeft vooral ontstaan in de jaren zeventig, toen er scherp werd onderhandeld over transfers en salarissen en het echtpaar het jonge, kwetsbare gezin perse uit de schijnwerpers wilde houden. Veel onsmakelijke brieven, telefoontjes, inbraken en een heuse gewapende overval in september 1977 stijfden vooral Danny in haar afkeer van de status als voetbalvrouw of celebrity.

Ook de verwijdering die op twee punten werd geconstateerd, is in de loop van decennia door de media eindeloos herkauwd. Danny was in 1976 weliswaar gecharmeerd van de geslaagd overkomende Michel Basilevitsj, maar dat ebde weg met de kennisname van diens onbetrouwbaarheid als zakenpartner.

De weblog Sportgeschiedenis kwam dit jaar nog met een onvolledige afdruk van de telefoonrekeningen uit het Waldhotel Hiltrup, waar begin juli 1974 door een opzetje van de zoon van de eigenaar een blote dame in het zwembad sprong, een man een foto maakte van haar en Cruijff en die aan Bild verkocht. Johan zou daarop de hele nacht hebben gebeld met een boze Danny. In Wie is Cruijff? stelt ze niet eens goed verbinding te hebben gekregen, dat moest in die tijd nog via drie centrales.

Het zegt veel dat Cruijff drie keer belangrijke wedstrijden liet schieten voor zijn gezin. Eind 1969 speelde hij niet mee tegen Bulgarije omdat hij met Danny de Shoetiek in de Kinkerstraat wilde opzetten. Daardoor liep Nederland de kwalificatie voor het WK 1970 in Mexico mis; de schoenenzaak werd aan kant gedaan zodra Danny na een miskraam moeder was. In 1978 ging Cruijff niet mee naar het WK in Argentinië omdat hij dan te lang van huis was. Jordi: ,,Hij mocht niet van mijn moeder.'' En in 1993 sloeg hij de functie van bondscoach af omdat hij bij zijn dochters wilde zijn.

,,Zij houdt mij op koers'', zegt Cruijff op zijn website. Andersom ook, dat kan niet anders. In Boem! en de schaarse interviews drie decennia daarna valt te lezen hoe ze elkaar ook lik op stuk geven. In een pissige bui zegt Danny geen 'Johan', maar 'Cruijff'. Omgekeerd is hij wel de traditionele man in huis: hij neemt de zakelijke beslissingen, kookt alleen als een uitsmijter wordt gewenst en gaat zaterdagmorgen op de brommer vanuit het buiten in El Montoya broodjes halen voor het ontbijt van de extended family. De kinderen wonen in een straal van enkele honderden meters om hen heen; met elkaar zijn ze volgens Cruijffs eigen zeggen met zijn tienen, maar dat wordt binnenkort volgens Hiddema een elftal.

Kan-ie opnieuw beginnen.

 

Hendrik Johannes Cruijff, 25 april 1947

 

Groen van Prinstererschool, Oosterparkmulo, sportwinkelhulp, betaald voetballer; op 2 december 1968 getrouwd met Danny Coster (19 april 1949). Kinderen: Chantal (16 november 1970), Susila (27 januari 1972), Jordi (9 februari 1974). Johan Cruijff heeft vier kleinzoons, van Chantal (nu zwanger van haar partner Todd Beane, directeur van Cruyff Academics International) en Jordi en hun Spaanse partners. Susila Cruijff is niet getrouwd. Chantal doet Cruyffs Spaanse management, Jordi beleeft zijn laatste voetbalseizoen bij Metallurg Donetsk en Susila houdt zich bezig met een manege en de productie van zelf ontworpen polos en T-shirts. Henny Cruijff trouwde vier keer, kreeg drie kinderen waaronder Estelle, die getrouwd is met Ruud Gullit.

 

 

 

 

Nieuwe boeken:

 

Johan Cruijff, Nummer 14

Voetbal International/De Buitenspelers. 512 blz., 59,- euro

Wie is Johan Cruijff?

Mik Schots en Jan Luitzen. Uitg. Het Sporthuis, Amsterdam 2007. 287 blz., 16,95 euro  

Johan Cruijff. de Amerikaanse jaren

Pieter van Os met Friso van der Oord. Uitg. 521, Amsterdam 2007. 288 blz., 16,90 euro

Mijn Johan Cruijff

Uitg. Thomas Rap, Amsterdam 2007. 253 blz., 17,50 euro 

De keizer en de verlosser. Beckenbauer en Cruijff

Marcel Rözer. Uitg. Houtekiet, Amsterdam 2007. 213 blz., 19,95 euro

Toeval is logisch. Johan Cruijff van A tot Z

Willem Baartse. Uitg. BZZTôH, Den Haag 2007. 157 blz., 12,50 euro

Cruijff! Van Jopie tot Johan

Bert Hiddema. Uitg. L.J. Veen. 359 blz., 17,90 euro 

 

PDF Print Stuur door

Wil je elke dag onze nieuwsbrief met gratis artikel?