Hoe zit dat nou met de Gülenbeweging?

Nederlandse Turken betogen bij de Erasmusbrug in Rotterdam tegen de mislukte staatsgreep in Turkije, waarvan de Gülenbeweging verdacht wordt. Politiek
Nederlandse Turken betogen bij de Erasmusbrug in Rotterdam tegen de mislukte staatsgreep in Turkije, waarvan de Gülenbeweging verdacht wordt. | beeld anp / Marten van dijl
Bekijk dit artikel in de Digitale Editie

Journalist Marc Janssens komt zomer 2012 met de Gülenbeweging in aanraking. Moet hij na de mislukte staatsgreep in Turkije, waar Gülen achter zou zitten, zijn visie bijstellen? Een zoektocht.

Het is juni 2012. In Istanbul laten Turks-Nederlandse moslims, de meesten geïnspireerd door de islamitische geestelijke Fethullah Gülen, een groep Nederlandse journalisten zien hoe positief Turkije onder Erdogan veranderd is. We gaan langs bij de aan Gülen verwante krant ­Zaman, bezoeken kerken en moskeeën en spreken publicisten en academici, onder wie joden en christenen. Allemaal erkennen ze dat de democratische rechtsstaat Turkije nog te wensen overlaat. Tegelijk zeggen ze dat de ruimte die onder Erdogan aan de islam wordt gegeven, ook andere godsdiensten ten goede komt.

Het is de tijd dat de banden tussen de Gülenbeweging en Erdogan nog goed lijken. Voor mij – toen redacteur Europa – is het de eerste kennismaking met de beweging, die wereldwijd veel aanhangers kent maar ook negatieve reacties oproept. De naam verwijst naar Fethullah Gülen, die sinds 1999 in Amerika woont en een tolerante, democratische, op dialoog gerichte islam verkondigt. ‘Ik zie Gülen als een soort Maarten Luther en hoop dat ook de islam een Verlichting of Reformatie doormaakt’, zegt Mehmet Cerit, hoofdredacteur van Zaman Vandaag, in een portretinterview dat ik april 2014 met hem heb.

festival

In Nederland is de waardering van de Gülenbeweging dubbel. Vóór 2012 heeft het kabinet al studies laten doen waar de beweging opvallend positief uitkwam. Ze is niet staatsgevaarlijk en zou de integratie eerder bevorderen dan belemmeren. Toch moet VVD-Statenlid Köksal Gör in Noord-Holland in 2013 opstappen, als blijkt dat hij aan de Gülenbeweging verbonden is en kinderen via huiswerkinstituten in de islam helpt thuis te raken. Dat past niet bij het liberale karakter van de partij, meent de VVD.

Vanaf 2012 bezoek ik een aantal bijeenkomsten van door Gülen geïnspireerde organisaties, waarop de economische en culturele uitwisseling tussen Turkije en Nederland centraal staat. In april dit jaar ben ik nog in het Vredespaleis, waar voormalig minister Ben Bot het festival van de Harmonie van Nederland opent. De sfeer lijkt goed, maar als ik mensen spreek, blijkt de stemming bedrukt. Er is in Turkije een hetze richting de Gülenbeweging en die laat ook Turken in Nederland niet ongemoeid. Sommigen zeggen Turkije niet meer in te kunnen, uit angst te worden opgepakt. Anderen verklaren dat hun bedrijf gevaar loopt. Turken willen nog wel bloemen kopen maar geen zaken meer doen met mensen die door Gülen geïnspireerd zijn.

dekmantel

Dan wordt het vrijdag 15 juli 2016. ’s Avonds vindt in Turkije een staatsgreep plaats. Terwijl nog onduidelijk is, of deze zal slagen, neemt Mehmet Cerit er via Twitter afstand van. De coup mislukt en al de volgende morgen weet Erdogan wie er achter zit: Gülen en zijn beweging. Er volgt een heksenjacht. Alle Gülenisten, ook buiten Turkije, zijn volgens Erdogan terroristen, te vergelijken met ISIS. In Nederland vinden vernielingen plaats bij Gülen-organisaties en aanhangers worden bedreigd.

De beschuldigingen richting de Gülenbeweging door Turkije, NAVO-lid en bondgenoot van de meeste EU-landen, zijn zo stellig dat de vraag dringt: met wat voor club hebben we te maken? Zijn al die vriendelijke mensen echt terroristen en hun emancipatieorganisaties slechts dekmantel om de Turkse staat over te nemen of iedereen islamitisch te maken? Zo niet, welke kritiek snijdt wel hout?

Thijl Sunier, hoogleraar antropologie aan de VU, bestudeert de beweging al jaren. ‘Ze bestaat uit gematigd-conservatieve moslims die niet uit zijn op een nieuwe staatsstructuur, maar op morele vorming van mensen. Daartoe hebben ze scholen, universiteiten en huiswerk­instituten opgericht, in Turkije maar ook in Europa en Midden-Azië.’ Doel is mensen te inspireren met het gedachtegoed van Gülen en zo een bijdrage aan de samenleving te leveren. ‘Je zou dat beïnvloeding kunnen noemen, maar wat is daar mis mee? Dat doen de PvdA en de katholieke kerk ook.’

En de vermeende islamisering via bijvoorbeeld huiswerkinstituten? Sunier: ‘Uit onderzoek van een student van mij blijkt dat daar inderdaad een strakke discipline heerst. Maar dat kennen we binnen onze samenleving ook. Kijk maar naar de turnsters op de Olympische Spelen.’

Geweld is nooit een middel van de beweging geweest, zegt Sunier. ‘Zeker bij de Nederlandse organisaties ben ik nooit iets tegengekomen wat het daglicht niet kan verdragen.’

Sunier heeft wel kritiek, maar die betreft de ondoorzichtigheid van de beweging. Dat Gülenisten in Nederland vaak argwanend worden bejegend, kan hij wel verklaren. ‘Ze zijn hoogopgeleid en goed in de samenleving geïntegreerd. Nederlanders zijn gewend dat moslims de vloer schrobben. Als ze dan opeens op goede posities zitten, geeft dat een gevoel van onbehagen.’

Maar de kritiek dat Gülenisten in Turkije hebben meegewerkt aan schijnprocessen om seculieren uit het leger, justitieel apparaat en andere overheidsinstanties te verwijderen? Ze zouden daarvoor op cruciale posten in Turkije zijn geïnfiltreerd, aldus veel Turken. ‘De term “infiltratie” klopt al niet’, reageert Joost Lagendijk, voormalig GroenLinks-europoliticus en columnist bij de inmiddels door Erdogan ontmantelde krant Zaman. ‘Die term duidt op een heimelijke strategie, maar Gülenisten zijn destijds uitgenodigd door Erdogan. Hij had hoogopgeleide mensen nodig in zijn strijd om de seculieren, die lang het leger en staatsapparaat gedomineerd hadden, te vervangen.’ Turkije-deskundige en hoogleraar in Leiden Erik-Jan Zürcher sluit daarbij aan. ‘Het was niet onrechtmatig wat de Gülenbeweging deed. In Turkije is het gewoon dat wie de macht heeft zijn mensen op belangrijke posities probeert te krijgen. De Gülenbeweging bood het kader dat Erdogan zelf niet had.’

Maar de beweging sloeg door, zegt Zürcher. ‘Eendrachtig is toen besloten het leger een kopje kleiner te maken en seculieren op belangrijke posten in het staatsapparaat te verwijderen. Daarbij zijn schijnprocessen gevoerd, waarin aantoonbaar vervalst bewijs is geleverd.’ Ook de in Turkije wonende Lagendijk erkent dat de beweging te ver is gegaan. ‘Ik ben dat pas later gaan inzien. Enerzijds bestaat de Gülenbeweging uit scholen, universiteiten, kranten en ontwikkelingsorganisaties, waar helemaal niets mis mee is. Anderzijds is het een ondoorzichtig netwerk van mensen die gebruikt zijn voor politieke doeleinden. Dat netwerk is veel groter en ambitieuzer dan ik doorhad, en nu is het moeilijk kaf van het koren te scheiden. Je moet dus zeker Erdogan niet geloven die de Gülenbeweging als terroristische organisatie aanmerkt, maar ook Gülenisten niet die alles door een roze bril bekijken.’

Volgens Zürcher kende de beweging van begin af aan al een politiek doel, dat ze via onderwijs wilde bereiken. ‘Dat doel is de vestiging van een modern, sterk en vroom islamitisch Turkije.’ Ook hij ziet terechte kritiek. ‘In de Turkse media komt nu naar voren dat Gülenisten om goede posities te verkrijgen, antwoorden op toelatingsexamens voor functies aan elkaar doorgaven. Dat kun je onrechtmatig noemen.’ Wel is het de pot die de ketel verwijt dat hij zwart ziet. ‘Het bizarre van de huidige heksenjacht is dat de enige echte aanjagers van de schijnprocessen buiten schot blijven. Dat zijn de hoge politici van de AKP.’

De breuk tussen Erdogan en Gülen werd openlijker, toen de laatste kritiek uitte op Erdogans offensieve Israël-politiek en de Turkse justitie eind 2013 melding maakte van corruptie binnen Erdogans familie. Met de staatsgreep is het conflict compleet, hoewel bewijzen van betrokkenheid van de Gülenbeweging summier zijn. ‘We hebben tot nu toe enkel wat verklaringen, maar we weten niet of die door martelingen zijn afgedwongen’, zegt Zürcher.

laatste redmiddel

Dat er individuele Gülenisten bij de coup betrokken waren, valt niet uit te sluiten. Ze wisten dat Erdogan bezig was het leger van hen te zuiveren en zagen misschien de coup als laatste redmiddel. Waarschijnlijker is dat er samenwerking tussen seculieren, Gülenisten en andere officieren is geweest. Bewijzen dat de coup in opdracht van hoge Gülenisten of Gülen zelf tot stand is gekomen, zal zeer moeilijk zijn, meent Zürcher. ‘Ik verwacht het niet omdat geweld nooit het middel van de beweging is geweest. Maar bewijzen is ook lastig omdat Gülen geen schriftelijke opdrachten geeft. Hij spreekt meer in wensen dan in bevelen.’ Mocht betrokkenheid van Gülenisten komen vast te staan, dan is dat geen reden alle Gülenaanhangers als terroristen te beschouwen. ‘Dat zou hetzelfde zijn als wanneer enkele leden van een kerk bij een misdaad betrokken zijn, alle leden als terrorist worden gezien’, meent Lagendijk.

minder ellende

In Rotterdam ontvangt Mehmet Cerit van Zaman Vandaag de ene na de andere bedreiging. Cerit erkent dat binnen de beweging niet alles goed is gegaan. ‘De hoofdredacteur van Zaman in Turkije heeft dat al voor de overname door Erdogan verklaard. In ons enthousiasme dat moslims niet meer door de seculieren werden onderdrukt, is Zaman niet opgekomen voor seculiere Turken die zonder grondige reden zijn veroordeeld. Dat was verkeerd.’ Ondertussen heeft de beweging in Nederland er veel aan gedaan de ondoorzichtigheid op te heffen. Zo is er een website (hizmetbeweging.nl) waarop mensen die door Gülen geïnspireerd zijn, zich presenteren. Vanuit Turkije zegt Lagendijk dat de beweging daar zó ‘met wortel en al’ wordt uitgeroeid, dat er komende 25 jaar weinig meer van vernomen zal worden. ‘Maar misschien dat er nog een Gülenbeweging in ballingschap blijft bestaan.’

Cerit is optimistischer. ‘Uit angst voor het regime zegt niemand in Turkije nu dat hij door Gülen is geïnspireerd. Toch kan Erdogan gebouwen en middelen afnemen, maar niet wat ons ten diepste beweegt.’ Voor Nederland verwacht Cerit dat de beweging er sterker uitkomt, omdat aanhangers zich nog meer op de samenleving hier zullen richten. Joost Lagendijk zou het prima vinden wanneer het gedachtegoed van Gülen niet verloren gaat. ‘Ze hadden zich nooit voor politieke doeleinden moeten laten strikken. Maar van mij mogen ze doorgaan met hun onderwijs en sociale activiteiten. Ik heb het al eerder gezegd: als alle moslims de islaminterpretatie van Gülen zouden aanhangen, zou er veel minder ellende in de wereld zijn.’ ◆

PDF Print Stuur door

Dagelijkse nieuwsbrief