Luister naar

‘Als katholieke gelovigen iets vinden, kun je niet uitsluiten dat de Heilige Geest daarmee iets wil zeggen’

Nieuws
Samen kerk zijn met inspraak van gelovigen vraagt in de Katholieke Kerk om ‘spirituele houdingen waar we niet aan gewend zijn’, zegt de jezuïet en theoloog Jos Moons. Hij gaat aan de Katholieke Universiteit Leuven onderzoeken wat deze ‘synodaliteit’ voor de wereldwijde Rooms-Katholieke Kerk betekent.
Hendro Munsterman
zondag 13 februari 2022 om 19:02 aangepast 20:02
De Nederlandse jezuïet Jos Moons die aan de Katholieke Universiteit Leuven als docent, onderzoeker en pastor werkt.
De Nederlandse jezuïet Jos Moons die aan de Katholieke Universiteit Leuven als docent, onderzoeker en pastor werkt. beeld David Ortiz

Salamanca

‘Synodaliteit’ is niet alleen een ingewikkeld woord, maar ook een nieuw woord in de katholieke traditie. Toch is het in de basis heel eenvoudig, vindt Moons. ‘Het kan in drie simpele punten worden uitgedrukt: we zijn samen kerk, op weg, onder leiding van de Heilige Geest.’

Daarna wordt het echter gelijk ingewikkeld, want synodaliteit heeft met inspraak van gelovigen in het kerkelijk leven te maken. ‘Hoe tuig je een proces op waarin er inspraak is, waarin die inspraak serieus genomen wordt, waar over de conclusies gesproken wordt, en ook: hoe doe je dat met 1,3 miljard katholieken wereldwijd?’

Moons, die inmiddels twaalf jaar jezuïet is, zit momenteel in het Spaanse Salamanca waar hij een negen maanden durende ‘spirituele sabbatical’ houdt. ‘Een opfriscursus voor jezuïeten’ noemt hij het zelf. Vanaf mei zal hij in Leuven aan de slag gaan met het nieuwe onderzoeksproject. Hij was er al docent aan de theologische faculteit en bovendien pastor aan de universitaire parochie, taken die hij in september weer zal oppakken.

Hij zal er ‘een overzicht maken van wat er wereldwijd rond synodaliteit speelt’. Hij gaat deelonderwerpen in kaart brengen, argumenten verzamelen, belangrijke denkers identificeren. ‘Dienstverlening op grote schaal’, noemt hij het zelf. Aan universiteiten en aan de kerk. 

Moons werkt momenteel bovendien met twee collega-theologen aan een boek over synodaliteit. ‘Daarin willen we laten zien dat synodaliteit als kerkelijke praktijk al heel lang bestaat. Veel mensen weten dat niet. Maar het functioneert al sinds eeuwen, bijvoorbeeld in kloosters of in andere christelijke kerken.’

Wat heeft synodaliteit nodig om te kunnen slagen?

‘Synodaliteit vraagt om een aantal spirituele houdingen waar we in de Katholieke Kerk niet aan gewend zijn. Zoals de spirituele houding van vrijmoedigheid: dat is traditioneel ontmoedigd. Het vraagt ook om een houding van luisteren. Bisschoppen zijn daar niet in getraind en gelovigen ook niet. Luisteren om daarna een discussie op te zetten kunnen ze veelal wel, maar luisteren in de zin van oprecht benieuwd zijn naar wat de ander denkt is veel moeilijker. Tenslotte vraagt het ook om de spirituele houding van onderscheiding. Als er verschillende stemmen op tafel komen moet je die namelijk wikken en wegen. Dat veronderstelt bij betrokkenen innerlijke vrijheid, waar we in de kerk ook veelal niet aan gewend zijn. Bisschoppen weten vaak hoe het zit en kunnen niet altijd goed hun eigen meningen relativeren. Gelovigen vinden het op hun beurt vaak net zo moeilijk.’

Maar als iedereen mee mag praten, dreigt dan niet het gevaar van kakofonie? Als het volk iets vindt, is dat dan ook per se de mening van de Heilige Geest?

‘Dat kan inderdaad naïef lijken, en het zelfs ook zijn. Maar net zo naïef is de angst bij sommigen om dit proces in te gaan. Als de katholieke gelovigen in grote meerderheid iets vinden, kun je niet uitsluiten dat de Heilige Geest daarmee iets wil zeggen aan de kerk. De recente enquêtes die het Nederlands Dagblad en Trouw onlangs hebben gehouden vond ik heel zinvolle input voor het synodale proces dat momenteel loopt.’

Hoe gaat het wikken en wegen?

‘Bisschoppen zeggen vaak: dit is de kerkelijke leer en die moeten we vertegenwoordigen en verdedigen. Gelovigen zeggen: dit voelen we zo aan. Het standpunt van de bisschoppen verdient eerbied en aandacht, het standpunt van de gelovigen ook. Maar we hebben ook een objectiverende slag nodig om daar eens rustig over na te denken. Er bestaat een groep mensen die daarin gespecialiseerd is, en dat is de universiteit. Die wordt te weinig in dit soort processen betrokken.’

vrouwelijke diakenen

Hoe kan dat concreet in zijn werk gaan?

‘Een voorbeeld. In Leuven geef ik een college over de plaats van vrouwen in de Rooms-Katholieke Kerk en ik laat studenten een hoofdstuk lezen met historisch bewijs voor het bestaan van vrouwelijke diakens in de eerste eeuwen van de kerk. Dat bewijs is overweldigend. Tegelijkertijd constateer ik dat ikzelf in mijn opleiding daar nooit over gehoord heb. Ik constateer ook dat het geen enkele rol speelt in het kerkelijk spreken over het diakenambt. Ik zie dat er in Rome heel voorzichtig een commissie wordt opgetuigd en daarna nog eens een commissie, terwijl het bewijs er gewoon ligt. Er is dus goede theologische reden voor de mening, het aanvoelen van de mensen in dezen. Als we wat gelovigen vinden gaan evalueren, zouden we er niet alleen de kerkelijke leer bij kunnen betrekken, maar ook de universiteit, waar over dit soort dingen nagedacht wordt. Ik constateer met leedwezen dat er een grote kloof is tussen kerk en theologie.’

De bisschoppen voelen zich de hoeders van de traditie. Zijn zij dat dan niet meer?

‘Ik wil niet de bisschoppen van hun leerbevoegdheid ontdoen, maar het zou goed zijn wanneer bisschoppen niet alleen onderwijzen, maar ook leerling zijn. En dan niet alleen in de theologie van de kerkelijke documenten, maar ook in academische theologie waar standaarden van intellectuele degelijkheid gelden.’

Hebben katholieken niet juist niet meer nood aan meer catechetisch en theologisch onderricht?

‘Wat bisschop Gerard de Korte de ‘sprakeloosheid’ van katholieken noemt is waar: we weten vaak zo weinig en we weten het slecht te zeggen. Het gaat echter niet alleen om een intellectueel, maar ook om een spiritueel leren: hoe kun je in verband met God leven? En daarnaast: als we dingen gaan onderwijzen, moeten het dingen zijn die overtuigend zijn. Als je bijvoorbeeld kijkt naar wat er gezegd wordt over de plaats van de vrouw in de kerk en de wijding van vrouwen tot het ambt, is het heel moeilijk de argumenten die ons door het leergezag worden aangereikt intellectueel mee te voltrekken.’

Is er geen gevaar voor de katholieke eenheid als iedereen zijn subjectieve mening mag roepen? Dreigen er geen schisma’s?

‘Dat gevaar is niet te vermijden. Het hoort bij de moderne tijd. Het individu is in de moderne cultuur heel belangrijk geworden. Dan kom je vanzelf terecht in een situatie van pluraliteit. Maar iedereen doet daar aan mee, ook traditionele mensen. Die zeggen bijvoorbeeld: ‘Ik ga naar een traditionele liturgie, want daar vind ik veel’. Dat is een persoonlijk argument en volstrekt modern. Onze kerk heeft als uitdaging om niet zozeer de eenvormigheid te zoeken, maar met elkaar optrekken met verschillende perspectieven.’ 

Synodaliteit vraagt veel vertrouwen in de Heilige Geest. Maar die is nogal ongrijpbaar. Hoe weet je wat de Geest wil van de kerk?

‘Allereerst is het van belang dat we in de Geest niet alleen een soort van kracht zien, maar beseffen dat deze actief betrokken is. Dat is voor westerse mensen vaak moeilijk voor te stellen, maar wel heel belangrijk. 

Als je de Geest niet als actor voorstelt, blijft als belangrijkste actor de hiërarchie over en dan wordt als vanzelf gehoorzaamheid de belangrijkste deugd. Als de Geest de actor is, dan is de belangrijkste deugd onderscheiding. Dan moet je spiritueel aanvoelen wat wijs is en dat vraagt om onthechting aan alle kanten. Traditionele mensen moeten een beetje loslaten dat ze precies weten hoe alles zit en progressieve mensen moeten bijvoorbeeld een beetje ongeduld loslaten. Ongeduldigheid is bij onderscheiding typisch iets wat niet van de goede Geest komt. Dan word je hard, gefrustreerd, cynisch. De paus maakt er niet voor niets een proces van, want in een proces kunnen gedachten worden uitgezuiverd.’

Voor het Nederlands Dagblad en communicatiebureau De Zalige Zalm schrijft jezuïet en theoloog Jos Moons de komende tijd een serie korte artikelen waarin hij ingaat op belangrijke aspecten van synodaliteit. Deze worden aan parochiebladen aangeboden en zijn online ook te lezen op nd.nl/synode-2023.

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Dit is de vrouw die met de bisschoppen mee mag stemmen. ‘Ik had nooit gedacht dat ik hier in het Vaticaan zou komen te werken’

Nathalie Becquart schrijft kerkgeschiedenis. Ze is geen bisschop en toch is ze als eerste en tot nu toe enige leek - nota bene als vrouw - door paus Franciscus in 2021 benoemd als ondersecretaris en daarmee lid van de bisschoppensynode. Met stemrecht.

Afbeelding

Wereldwijd willen rooms-katholieken een inclusievere kerk met een grotere rol voor vrouwen

De paus vroeg rooms-katholieken wereldwijd om hun mening. Het resultaat: zij willen een inclusievere en luisterende kerk en meer vrouwen op alle niveaus. Alleen over vrouwelijke priesters zijn de meningen verdeeld.

Afbeelding

Volksraadpleging Franciscus laat onmondige katholieken ‘terugkeren uit collectieve ballingschap’

Paus Franciscus wilde dat alle gelovigen konden meepraten over hun rol in de kerk. De resultaten laten een helder beeld zien: katholieken vinden overal dat zij te weinig inspraak hebben en geestelijken te veel macht.

Afbeelding

Rooms-Katholieke Kerk pioniert op wereldniveau met revolutionaire synode

Alle katholieke gelovigen hebben hun stem kunnen laten horen over toekomst van hun kerk. Maar hun rol is daarmee niet uitgespeeld. De synode is haar tweede fase ingegaan en ook daarin kan iedereen opnieuw meepraten.

Afbeelding

Brave en bange Nederlandse bisschoppen leveren matig huiswerk voor Synode

Wat is de mening van jullie gelovigen over hoe het in de kerk verder moet?, vroeg het Vaticaan aan de bisschoppen wereldwijd. Maar het Nederlandse rapport bestaat voor de helft uit de mening van de bisschoppen zélf.

Afbeelding

Ierse katholieken willen dat vrouwen priester kunnen worden

Een grote meerderheid van de Ierse katholieken wil grondige veranderingen in de katholieke kerk. Zij willen in grote meerderheid vrouwelijke en gehuwde priesters, meer inspraak voor leken en meer ruimte voor lhbti’er.