Luister naar

Dr. Constance Gerlings mocht geen dominee worden

Nieuws
Op 9 juli 1913 promoveerde Constance Gerlings in Groningen op het proefschrift De vrouw in het oud-christelijke gemeenteleven . Zij was de eerste vrouwelijke doctor in de theologie in Nederland, maar in de herinnering leeft ze voort als de onvermoeibare strijdster voor de vrouwelijke predikant in de Nederlandse Hervormde Kerk.
Willem Bouwman
maandag 31 december 2007 om 08:30

Aan dat ideaal had ze haar proefschrift dienstbaar gemaakt. In het slotwoord schreef ze dat de kerkhervorming van de zestiende eeuw nog niet was voltooid, zolang vrouwen van de kansel werden geweerd. Luther en Calvijn verkondigden het priesterschap voor alle gelovigen, voor mannen en vrouwen, maar helaas werden de consequenties niet aanvaard en bleven de ambten aan de mannen voorbehouden, alsof er geen Reformatie was geweest. Met haar proefschrift probeerde Gerlings ,,den catholieken zuurdesem uit te zuiveren''.

Voorname familie

Constance Gerlings, geboren op 13 mei 1875 in Arnhem, kwam uit een voornaam geslacht waarin een academische opleiding gewoon gevonden werd. Haar vader was jurist, twee ooms dienden in het ambt van predikant. Zelf bezocht ze de meisjes-HBS en vervolgens een kostschool in het buitenland, zoals voor meisjes uit betere kringen gebruikelijk was. Ze leerden er talen en goede omgangsvormen. Terug in Arnhem deed Gerlings belijdenis in de Nederlandse Hervormde Kerk.

Gerlings toonde veel belangstelling voor geloof en godsdienst. Toen ze in Lausanne op de kostschool verbleef, draaide ze mee in de rechtzinnige Eglise évangelique libre , voortgekomen uit het Réveil, en na thuiskomst meldde ze zich aan voor de opleiding tot godsdienstonderwijzer.

In die tijd waren godsdienstonderwijzers nauw verbonden met de Hervormde Kerk. Ze werden aangesteld en betaald door een kerkenraad en mochten Bijbellezingen en godsdienstoefeningen houden, na toestemming van de dominee. Hun natuurlijke omgeving was het catechisatielokaal en de zondagsschool, waar ze duizenden kinderen de eerste beginselen van het christelijke geloof hebben bijgebracht. Niettemin genoten ze weinig aanzien. Volgens Multatuli stonden ze tot de dominee ,,als een likdoornsnijder tot een geneesheer''.

De ambities van Constance Gerlings reikten verder dan het catechisatielokaal. Ze studeerde voor het staatsexamen gymnasium en meldde zich in 1905 voor de studie theologie aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Die studie werd gedeeltelijk verzorgd door hoogleraren van de Nederlandse Hervormde Kerk, de 'kerkelijke hoogleraren', die de studenten voorbereidden op het ambt van predikant. Om hun colleges te kunnen volgen moest Gerlings toestemming vragen aan de hervormde synode. Haar motieven verhulde ze niet. ,,Zij zou zeer gaarne eerlang willen worden toegelaten tot de Evangeliebediening in de kerk, tot welke zij behoort.''

Gerlings' kansen waren klein. In 1902 had een lerares Nederlands uit Leeuwarden, mejuffrouw Cremer, ook al gevraagd om vrouwen op de kansel en toen kreeg ze als antwoord dat Jezus uitsluitend mannen tot zijn apostelen had aangesteld. De synode achtte vrouwelijke dominees in strijd met Gods Woord. Drie jaar later kreeg Gerlings hetzelfde te horen.

Zernike

Zij heeft volhardend gepoogd de synode op andere gedachten te brengen, geïnspireerd door haar stellige overtuiging, haar sterke wil en een geleidelijk kenterend tij in kerkelijk Nederland. In 1905, het jaar waarin Gerlings voor het eerst werd afgewezen, openden de doopsgezinden hun kansels voor de vrouw. Een jaar later werd Annie Zernike bevestigd als predikant van de doopsgezinde gemeente van Bovenknijpe. Zernike was de eerste vrouwelijke dominee in Nederland.

Zo snel ging het in de Nederlandse Hervormde Kerk niet. In 1889 had de synode besloten dat godsdienstonderwijzeressen hulppredikant mochten worden, maar dat besluit was door de classicale vergaderingen verworpen. In 1900 was hetzelfde gebeurd met het besluit de vrouwen het kiesrecht te geven, ondanks de petitie die door vijfduizend hervormde vrouwen ondertekend was. De sterkste bezwaren leefden bij de orthodoxie, sinds 1906 georganiseerd in de Gereformeerde Bond.

Dat jaar vroeg Gerlings opnieuw om toelating van vrouwen tot het predikambt. Haar verzoek werd afgewezen door een synodale commissie van zes man sterk. De ene helft beriep zich op Gods Woord, de andere helft zag praktische bezwaren, omdat het kiesrecht voor vrouwen al genoeg problemen gaf.

Gerlings versaagde niet, zij studeerde voortvarend en richtte zich onophoudelijk tot de synode met verzoeken om toelating tot het predikambt. In 1909 werkte ze samen met twee lotgenoten, Annette Vogelsang uit Leiden en Nicolette Bruining uit Amsterdam. Met z'n drieën schreven ze een beargumenteerd verzoek, waarin ze teksten waarop hun tegenstanders zich baseerden, een voor een in hun voordeel lieten spreken. De mening van Paulus dat vrouwen moesten zwijgen, vonden ze tijdgebonden en achterhaald. Zij bekeken de zaak vooral praktisch. ,,Waar de Gemeente uit mannen en vrouwen bestaat, achten wij het bevorderlijk voor haren bloei, dat zij ook geleid wordt door mannen en vrouwen.''

Maar wat het drietal ook betoogde, de kansel bleef voor hen gesloten.

Gerlings specialiseerde zich in het Nieuwe Testament en wilde promoveren op de vrouw in het vroege christendom. Voor de begeleiding was ze aangewezen op de hoogleraar Nieuwe Testament, J.A.C. van Leeuwen, later hoofdbestuurslid van de Gereformeerde Bond. Hun visies liepen zeer uiteen en waarschijnlijk week Gerlings daarom uit naar Groningen, waar ze bij de vrijzinnige kerkhistoricus H.U. Meyboom promoveerde op De vrouw in het oud-christelijke gemeenteleven .

Het boek stond helemaal ten dienste van haar ideaal. Volgens Gerlings was de profetes Anna de eerste onder de Christusbelijders en de Samaritaanse vrouw de eerste zendeling van Jezus in Samaria. Ze deed haar best om haar boodschap zo ver mogelijk uit te dragen. Een lange lijst met vertaalde citaten en uitdrukkingen moest het proefschrift voor een breed publiek toegankelijk maken. Daarin slaagde ze. Het boek is een van de weinige theologische proefschriften waarvan een tweede druk verscheen. Over de kwaliteit waren de recensenten doorgaans slecht te spreken. Gerlings' bronnen zouden eenzijdig zijn en haar conclusies vooringenomen.

Tijdens haar promotiestudie vroeg Gerlings de synode aanhoudend om toelating tot het predikambt en nadien bleef ze dat doen. ,,In de groote steden zijn honderden vrouwenzielen, die hongeren naar geestelijke spijs en smachten naar het luisterend oor, dat haar klagen en verlangens begrijpt'', schreef ze in 1926. De velden waren wit om geoogst te worden en vrouwelijke theologen riepen om 'geordend kerkelijk werk'. ,,Waar is de man, die dit kan bewerkstelligen?''

Feministenbuurt

Gerlings heeft de vruchten van haar werk niet mogen smaken. Ze was godsdienstonderwijzeres in Zandvoort, voorgangster van een jeugdkerk in Den Haag, particulier jeugdpredikante in Noordwijk aan Zee, maar werd nooit volwaardig predikant.

Ze stierf op 11 mei 1942, ongehuwd. Vijfentwintig jaar later, in 1967, werd het predikambt in de Hervormde Kerk volledig voor de vrouw opengesteld. In de feministenbuurt in het Brabantse dorp Rijen is een straat naar haar genoemd.

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Priester Poulos was de laatste die vertrok voordat ISIS kwam: ‘Iedereen kan een licht zijn in deze donkere tijd’

Hij was naar eigen zeggen de laatste persoon die vertrok, twee uur voordat ISIS in 2014 de stad Bashiqa binnenviel. En hij was de eerste die in 2017 terugkeerde toen het weer veilig was in de Noord-Iraakse stad.

Afbeelding

Hoe brengen theater en clowns de Bijbel weer tot leven? ‘We zijn meer dan een lopend hoofd’

Het jarige theatercollectief De 7evende Hemel wil - tegen de snelle beeldcultuur in - bijbelverhalen met dans en theater neerzetten.‘Het lijf vertelt ons nieuwe dingen die we nog niet weten.’

Afbeelding

Kerkleider vraagt Russen om voor jarige Poetin te bidden: ‘Bevrijd hem van alle weerstand’

Het hoofd van de Russisch-Orthodoxe Kerk heeft alle Russen opgeroepen twee dagen ‘vurig’ voor de gezondheid van de Russische president Vladimir Poetin te bidden.

Afbeelding

Deze bijbelsmokkelaar schreef een boek over zijn avonturen: ‘Waarom de KGB ons liet gaan weet ik nog steeds niet’

Hij smokkelde bijbels naar Oost-Europa, vloog met bijbels in zijn jas naar Rusland en passeerde met bonzend hart de douane in Iran. Klaas Muurling (65) schreef het op in een boek dat zaterdag wordt gepresenteerd.

Afbeelding

Nederlandse moslims onterecht op terreurlijsten. ‘Ik geef mijn kinderen mee: Nederland is niet wat het lijkt’

Tientallen Nederlandse moslims komen in de problemen omdat ze op een terreurlijst zijn beland - alles wijst erop dat dit onterecht is. ‘’Waarom ben je in Syrië geweest’, vroegen ze me. Maar ik was daar nooit geweest.’

Afbeelding

383 nieuwe gevallen van misbruik gevonden in Anglicaanse Kerk

Bij een onderzoek in alle 42 bisdommen van de Anglicaanse Kerk van Engeland zijn 383 nieuwe gevallen van misbruik gevonden. Dit gaat niet alleen om seksueel misbruik.