Luister naar

Portret Hanna Rijken: 'Bijbeltekst op muziek brengt je dichter bij het onuitsprekelijke'

Nieuws
Hanna Rijken weet dat (koor)muziek het vermogen heeft mensen te raken. Haar droom is op dat gebied een traditie op te bouwen in Nederland. Ze komt nog vaak ‘mannetjesgedrag’ tegen in de kerk.
Wim Houtman
zaterdag 3 augustus 2019 om 03:00
Portret Hanna Rijken: 'Bijbeltekst op muziek brengt je dichter bij het onuitsprekelijke'
Portret Hanna Rijken: 'Bijbeltekst op muziek brengt je dichter bij het onuitsprekelijke' Reinier Zoutendijk

Als je Hanna Rijken een vraag stelt, krijgt ze vaak meteen – bijna ping! – Bijbelwoorden in haar hoofd. En ze hoort er muziek bij.

Daar is ze groot mee geworden; ze groeide op in de Gereformeerde Bond in de Hervormde Kerk (haar moeder was en is ook theoloog) en er was veel muziek in huis. Op de basisschool leerde ze de oude berijming en liederen uit het Liedboek voor de kerken. Als kind speelde ze van jongs af zelf: dwarsfluit, piano, viool. Na de middelbare school studeerde ze theologie en ging ze naar het conservatorium.

Ze woont op een bovenwoning in de Utrechtse wijk Lombok – mooi plekje, maar het heeft z’n beperkingen. Er is maar een klein balkon en alle boeken moeten in de woonkamer; op de bovenste verdieping laten de schuine wanden daar geen ruimte voor.

Hanna Rijken heeft het geluk gevonden dat haar beide disciplines – je zou het haar twee liefdes kunnen noemen – samenkomen in haar werk: Bijbel en muziek. In 2007 richtte ze het Vocaal Theologenensemble op, een projectkoor van zo’n honderd theologen die enthousiast zijn voor zingen. Ze is er nog steeds dirigent van. Ze is docent kerkmuziek aan het Rotterdams Conservatorium, postdoc onderzoeker aan de Protestantse Theologische Universiteit én predikant in de Protestantse Kerk, voor de interkerkelijke pioniersplek ‘Evensong & Pub’ in Utrecht. Daar is elke week op donderdag een gezongen gebedsdienst – op de wijze van de Engelse kathedralen – in de Janskerk. ‘Een plaats van verstilling, schoonheid, gebed en ontmoeting in de hectiek van het doordeweekse bestaan. Aansluitend is er mogelijkheid tot ontmoeting in de pub’, zegt de website.

Mensen ervaren iets bij de schoonheid van zo’n gezongen dienst – Rijken wil graag weten wát. En erover doorpraten – gespreksstof genoeg. Ook over de vervreemding die kan worden opgeroepen door bijvoorbeeld wraakteksten in de psalmen – in elke viering worden er een of twee – in hun geheel, onberijmd – ­ gezongen.

Als u Gods stem zou kunnen horen, wat zou u het liefst van Hem willen weten over uzelf?

‘Met het Vocaal Theologenensemble zongen we pas een van de mooiste stukken die ik ken, ‘Greater love’ van John Ireland op een tekst uit 1 Petrus: “U bent een heilig volk, dat God zich verworven heeft om de grote daden te verkondigen van hem die u uit de duisternis heeft geroepen naar zijn wonderbaarlijke licht …’’ Zo zijn en en worden we geroepen, steeds weer. Ook in de kerkdienst. Elke zondag wordt het weer Pasen, wordt weer de doortocht gebaand voor ons om de wereld in te gaan en zijn lof te verkondigen. Dat ervaar ik als mijn roeping. En als we voor zijn troon naderen, in zijn heiligheid, dan wil ik niet meer zoveel weten over mezelf; dan wil ik vooral op zijn roepstem zeggen, net als Samuël en de psalmist: Hier ben ik, uw wil te doen is mijn vreugde.

Zo’n Bijbeltekst op muziek brengt je dichter bij het onuitsprekelijke, bij het mysterie. “Geroepen naar zijn wonderbaarlijke ... licht!!’’, dat hóór je dan ook. Ik heb theologie en koordirectie gestudeerd, maar dat waren gescheiden werelden. Tot ik in Engeland in de Anglicaanse Kerk die koormuziek hoorde in de liturgie. Daar kwam het voor mij samen. De engelen in de hemel zingen Gods lof en als wij in de kerk het Gloria zingen, doen we daar even aan mee. Dat geeft richting aan mijn leven.’

Wanneer heeft u voor het laatst iets gestolen?

‘Als ik als dirigent met koorzangers bezig ben, beschik ik twee uur over hun tijd. Die moet je dus effectief gebruiken en je moet op tijd stoppen. Een leermeester zei tegen mij: “Als je langer doorgaat, is dat gestolen tijd.’’ En je wilt altijd langer doorgaan als dirigent, je streeft naar perfectie. Dus ik denk er altijd bij na om echt om kwart voor tien op te houden. En anders overleg ik vijf minuten van tevoren: “Wat zullen we doen?’’’

Bent u een parel in Gods hand of een stofje in het heelal?

‘“Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren’, die tekst klinkt aan het begin van de veertigdagentijd. Dat maakt altijd diepe indruk op mij. Net als Psalm 103: “De mens is als een bloem die verdwijnt zodra de wind hem verzengt; de plek waar hij stond, kent hem niet meer.’’ Maar de psalmist keert dat om in Psalm 8: “Wat is de sterveling dat U aan hem denkt? U hebt hem gekroond met glans en glorie …’’ Dus als je zegt: we zijn maar een stofje in het heelal – juist dan is het leven waardevol. Een geschenk, om dankbaar voor te zijn en intens van te genieten. Elke dag mag je weer aangrijpen om zin aan je leven te geven.

Dat we een parel in Gods hand zijn, staat zo niet in de Bijbel, geloof ik. Wel dat onze naam geschreven staat in de palm van zijn hand. Dat is een intieme, veilige plek. Er staat een lied in het Liedboek dat zingt dat ik niet uit dit bestaan zal vallen anders dan in zijn hand. Dat is een enorme troost en geeft geborgenheid.’

Wanneer was u het meest trots op uzelf en waarom was dat?

‘Afgelopen najaar waren we met een groep studenten in een klooster. Een broeder daar vertelde zó enthousiast over hoe hij elke ochtend om vijf uur opstond en dan ging lezen, bidden, schrijven, in de stilte. Dat waren voor hem de kostbaarste momenten van de dag. Hij raadde het ons allemaal aan. En ik ben echt een avondmens. Thuis ben ik het gaan proberen en na een tijdje lukte me dat. Toen ik de eerste keer om vijf uur opstond, was ik echt trots. En ik merk nu – in het begin was het echt een opgave – dat het een gave wordt. Als alles om me heen ontwaakt, is mijn ziel gevuld.’

Op welke manier speelt de liefde een rol in uw leven?

‘Liefde kun je uitdelen als je zelf bent liefgehad. Blijf in mijn liefde, zegt Jezus, als de ranken aan de wijnstok. Dat is liefde die liefde wekt – voor mijn man en dochter, voor de zangers in mijn koor, voor de mensen met wie ik werk. Maar liefde is niet lievig. Het is ook opkomen voor rechtvaardigheid. Als er iets is waarvan je moet zeggen: “Dit klopt echt niet!’’, dan kun je weglopen, of het met de mantel der liefde bedekken, of het toch benoemen. Ik heb geleerd dat het goed is om dát te doen.’

Wanneer voelde u zich diep gekwetst, en wanneer hebt u iemand anders diep gekwetst?

‘Ik maak nog vaak ongelijkwaardigheid mee, ook in vergaderingen in de kerk – dat je niet aan bod komt omdat je vrouw bent, of nog vrij jong. Nienke van Andel beschrijft in haar proefschrift over de totstandkoming van het nieuwe Liedboek, een vergadering met vooral mannen, waarin enkele vrouwen bezwaar maakten tegen een formulering in een lied over Maria. Dat werd gewoon afgehamerd. Daar moet je dan weer niet heel boos om worden, want dan schrikken mensen en voelen zij zich weer gekwetst. Maar we moeten er wel alert op blijven in de kerk: op machtsstructuren, mannetjesgedrag.’

Met wie zou u weleens een goed gesprek willen voeren?

‘Met de mannen van de Cambridge Camden Society. In de negentiende eeuw, vanuit een situatie van groot verval in de Engelse kerk, hebben zij een heel nieuwe situatie in het leven weten te roepen. Met als gevolg dat nu nog altijd in kathedralen in Engeland iedere dag wordt gebeden en gezongen! Er zijn koorscholen, er staan betaalde zangers, er is genoeg geld, vitaliteit en menskracht. Hoe zet je daarop in en hoe hebben ze dat weten te bereiken?

Ook heel graag met koningin Máxima, omdat ik het fantastisch vind dat zij erevoorzitter is van ‘Méér Muziek in de Klas’. Prachtig initiatief!’

Wanneer hebt u voor het laatst gedanst?

‘Toen ik een workshop barokmuziek deed. We moesten Telemann spelen en daarvoor oefenden we de gavotte: welke danspassen er bij de muziek horen. Dat was een eyeopener. Je moet dan echt niet te snel spelen. Verder ben ik niet zo’n danser.’

Bent u bevriend geraakt met uw ouders? Zo ja, zo nee, waarom?

‘Dat zijn twee verschillende verhoudingen. Je ouders én je vrienden zijn deelgenoot van vreugdevolle momenten in je leven. Maar vrienden heb je vanuit een gedeelde belangstelling. Misschien ook voor een bepaalde periode. Je ouders gaan vanaf het allereerste begin met je mee. Dat is een unieke band.’

Als u wat kon veranderen aan de manier waarop u bent opgevoed, wat zou het zijn?

‘Niets eigenlijk. Ik heb een heel fijne jeugd gehad, in Veenendaal. Muziek was er thuis altijd, ik speelde fluit, viool en piano, en ik deed ook aan sport. Dat hebben mijn ouders allemaal mogelijk gemaakt. Halen en brengen naar het conservatorium, toen ik daar in een jongtalentklas kwam, dat deden ze allemaal. Mijn moeder is ook theoloog; die liefde heb ik van haar meegekregen.’

In welke hobby kunt u zich het beste verliezen?

‘Boeken lezen. Woordspelletjes doen. Tafeltennissen. Of sjoelen, wat we vroeger thuis altijd op oudejaarsavond deden; dan wil ik ook écht winnen.’

Wat zegt u tegen een zwerver die vraagt of hij bij u mag slapen?

‘Dat is een gewetensvraag! Meteen komen Bijbelteksten bij me boven: “Vergeet de herbergzaamheid niet’’, “Zie, Ik sta aan de deur en ik klop’’. Maar we leven in een andere tijd dan in de Bijbel. Hier in Utrecht is de nachtopvang prima geregeld. Op een ander niveau betekent die vraag wel dat ik, als mensen bij me aankloppen, bereid ben me open te stellen en hun een luisterend oor te bieden. Geen woonruimte dan, maar wel ruimte voor hun verhaal.

En dat moet je dan ook weer voor jezelf begrenzen. In de theologische opleiding leer je tegenwoordig ook dat je op gezette tijden de luiken moet sluiten. Net als iedereen moet je ook zelf weer opladen. Zodat je, als je er voor andere mensen bent, er ook écht kunt zijn.’ ¦

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Wie komt er alle jaren? Deze pastoor kan het verklaren

Hoor, wie klopt daar, kinderen? Op die vraag kan Marcus Vankan antwoord geven. Hij weet veel - zo niet alles - over Nikolaas, de bisschop van Myra uit de derde eeuw. ‘Ik kan me ergeren als er over Sinterklaas onzin wordt verteld.

Afbeelding

‘Nashvilledominee’ Maarten Klaassen verlaat PKN: ‘Het evangelie is in het geding’

Dominee Maarten Klaassen vertrekt uit de Protestantse Kerk Nederland (PKN). Breekpunt is de weigering van de kerk om een veroordeling over homoseksualiteit uit te spreken.

Afbeelding

Een bijbel die de evolutietheorie accepteert, hoe werkt dat?

De ‘wetenschapsbijbel’ is een gloednieuwe doelgroepbijbel voor wie niet met de rug naar de wetenschap wil staan. Zestig wetenschappers werkten eraan mee. Als je van heldere standpunten houdt, kun je beter verder kijken.

Afbeelding

Expliciet christelijke jas zit de VU te krap. ‘Jammer dat een beroep op Gods naam niet meer mogelijk is’

Op het besluit dat het citeren van bijbelwoorden bij promoties en oraties op de Vrije Universiteit (VU) verdwijnt, klinkt kritiek en begrip. ‘De expliciet christelijke jas is te krap voor wie wij zijn als universiteit.’

Afbeelding

Orgelkids wint innovatieprijs: er zijn nu 150 Doe-orgels in twintig landen

Een Nederlands project dat kinderen liefde voor orgels wil bijbrengen, heeft een internationale prijs gewonnen voor behoud van religieus erfgoed.

Afbeelding

Hitserie The Chosen over het leven van Jezus straks ook in Nederland te zien

De populaire serie over het leven van Jezus, The Chosen, is vanaf deze maand ook in Nederland te zien. In Amerika is de serie een hit. The New York Times noemt het veelbekeken programma een ‘crowdfunded miracle’.