Luister naar

Overheid of rechter als schild van de zwakken – zonder draagvlak gaat het niet

Opinie
Om de uitspraak tegen Shell goed te begrijpen, is een vergelijking met de rol van de machten in oud-Israël behulpzaam.
Koert van Bekkum • hoogleraar Oude Testament in Kampen en Leuven; dit artikel is een samenvatting van de inaugurele rede die hij maandagavond uitsprak bij de opening van het academiejaar aan de Evangelische Theologische Faculteit Leuven.
dinsdag 1 juni 2021 om 12:00
Afbeelding
beeld nd
Theologenblog

Het was nogal een beslissing die de rechtbank in Den Haag vorige week nam met betrekking tot Shell. Vanwege internationale verdragen en de morele verplichting die daaruit voortvloeit, verklaarde de rechter dat het oliebedrijf de koolstofdioxide-uitstoot in 2030 moet hebben teruggebracht tot 45 procent van die in 2019. Terwijl natuur- en milieuorganisaties een gat in de lucht sprongen, sidderden de olie- en gasbedrijven. Al glimlachte men in Rusland en Saoedi-Arabië wellicht ook. Een directe concurrent is zo een forse slag toegebracht.

Sinds de Hoge Raad eind 2019 met het Urgenda-arrest een soortgelijke uitspraak tegen de Nederlandse overheid bevestigde, lijkt de trend ingezet: ook in Nederland roepen burgers en organisaties met succes de hulp van de rechter in, als verantwoordelijke instanties falen in het formuleren van adequaat beleid dat hun vrijheden en rechten beschermt. Dat is nieuw in Nederland. Het roept een vraag op: Hoe gezond is het als de rechter op de stoel van de wetgevende en uitvoerende macht gaat zitten?

Montesquieu

Wie vertrekt vanuit Montesquieus klassieke scheiding tussen de wetgevende, uitvoerende en rechtelijke macht moet zeggen: dat kan niet goed gaan. Zo’n ondemocratisch gelegitimeerde ingreep in een onderneming ondergraaft het draagvlak van het staatsbestel, terwijl klimaatbeleid nu juist alleen succesvol kan zijn als er zoveel mogelijk mensen in worden meegenomen. Dat vraagt om politieke visionairs in Nederland en Europa die in staat zijn de bevolking te mobiliseren. Een rechter moet daarbuiten blijven.

Machten moeten recht doen aan de zwakke.

Toch is dat niet het hele verhaal. Wat als overheden in cruciale kwesties falen of te weinig meters maken? Vooral de Verenigde Staten kennen een traditie waarbij het Hooggerechtshof met een beroep op het a more perfect Union uit de Grondwet grote maatschappelijke debatten, bijvoorbeeld rond segregatie en abortus, besliste en de stoot gaf tot nieuw beleid.

Een vergelijking met de rol van de machten in oud-Israël is in dit opzicht behulpzaam. In dorp, stad en land lagen bestuur en rechtspraak daar veelal in één hand, namelijk in die van oudsten, oversten, en ook in die van de koning. Wie zijn recht wilde halen, moest naar de oudsten in de poort, die zich over de zaak bogen en op grond van de traditie en kennis van de lokale menselijke maat tot een besluit konden komen. Kwam je er niet uit, dan kon je hogerop naar de regionale ‘bestuurder’ en ‘rechter’ (zoals bekend uit het boek Rechters) of zelfs naar bijvoorbeeld koning Salomo.

Dit is natuurlijk niet naar de zin van Montesquieu. Die zag in zijn tijd hoe absolute vorsten hun macht met een beroep op de Bijbel rechtvaardigden. Het kan toch niet dat de slager zijn eigen vlees keurt en regeert over de rug van zijn of haar onderdanen? Dat klopt. Maar zo hoorde het in oud-Israël in elk geval niet te zijn. Niet voor niets wordt het boek Deuteronomium tegenwoordig gezien als een van de oudste constituties. Een koning kon alleen regeren met instemming van de stammen, zo ondervond bijvoorbeeld Rechabeam. Bovendien was de koning geroepen zich Gods wet dagelijks eigen te maken en waren er profeten die hem tot de orde riepen.

verantwoordelijkheid

Vergelijking van de drie systemen toont de verschillen en ook waar het bij alle drie uiteindelijk op aankomt. Een Amerikaanse of Nederlandse rechter is geen profeet. Die kon immers niet afdwingen dat er naar hem werd geluisterd. En anders dan in de Verenigde Staten voelt een Nederlandse rechter zich er – zo geven de uitspraken expliciet aan – ongemakkelijk bij beslissingen te nemen die vooruitgrijpen op wetten en regels die er nog niet zijn. Tegelijk geldt voor elk van de drie regeringsvormen echter dat ze alleen functioneren als elk van de machten blijk geeft van een hoger besef, namelijk dat het er in het licht van de door God gegeven verantwoordelijkheid om gaat recht te doen aan ‘wie zwak is en geen helper heeft’ (Psalm 72).

Waar dat gezamenlijke besef ontbreekt, ontspoort elk van de drie structuren: koningen verworden tot grootgrondbezitters, politieke partijen zetten gerechtshoven vol rechters van eigen kleur om hun agenda erdoor te drukken, en regeringen aarzelen gedurfde regelgeving door te voeren die burgers en bedrijven perspectief geeft, omdat ze een kader scheppen waarbinnen iedereen de energietransitie kan maken.

Het is afwachten of de uitspraak van de Haagse rechtbank in hoger beroep standhoudt. Maar escalatie van het achterliggende conflict kan uiteindelijk alleen worden voorkomen bij een nieuw gezamenlijk beleefde verantwoordelijkheid. <

Koert van Bekkum is hoogleraar Oude Testament. Hij schrijft dit artikel als lid van de gezamenlijke onderzoeksgroep BEST (Biblical Exegesis and Systematic Theology) van de Theologische Universiteiten in Apeldoorn en Kampen.

Dit is een opiniebijdrage. De mening van de auteur is niet per se het standpunt van de redactie. Wilt u reageren? Stuur dan een brief (maximaal 200 woorden) naar opinie@nd.nl
Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Wanhoop je over het klimaat? Zing ook dan een loflied

In de klimaatdemonstraties klinkt een noodkreet, een noodkreet die ook zichtbaar wordt in de Psalmen. Maar in de Psalmen staat die noodkreet in het kader van het loflied. Hoe kun je God prijzen als je de wanhoop nabij bent?

Afbeelding

Gods Zoon werd mens: met Kerst gebeurde iets ongehoords

Zeggen dat God mens is geworden gaat ons steeds makkelijker af, stelt oudtestamenticus Gert Kwakkel. ‘Zou dat komen doordat wij geneigd zijn te denken dat het niet meer dan gepast is dat God hetzelfde ondergaat als wij?’

Afbeelding

Door de breukvlakken van de geschiedenis heen doet God zijn Rijk komen. Ook in Afghanistan

De machtsovername door de taliban in Afghanistan kan moedeloos maken. Het bijbelboek Kronieken wil ons behoeden voor een taal van machteloosheid en cynisme en leert ons de taal van de hoop, blogt Eric Peels.

Afbeelding

De kracht van een kleine kerkelijke gemeente werd het afgelopen jaar goed zichtbaar

De coronacrisis laat zien dat een grote kerkelijke gemeente ook keerzijden heeft. Laten kerken zich bezinnen op mogelijkheden tot het verkleinen van de gemeenschap, blogt Arjan van den Os.

Afbeelding

Wat Paulus niet kon zeggen over de weggelopen slaaf Onesimus

In het bijbelboek Filemon schrijft de apostel Paulus niet dat een slaaf - in dat verhaal is dat Onesimus - moet worden vrijgelaten. Ook in die tijd leek er geen manier te zijn om hier met schone handen uit te komen, blogt Michael Mulder.

Afbeelding

De weg uit deze crisis komt van Hogerhand en ik ben alvast gevaccineerd. Hoera!

'Ik ben blij met mijn vaccin, maar tegelijkertijd wringt er wat.' Myriam Klinker vraagt zich af wat haar het recht op de prik geeft.