Luister naar

Wil je weten wat een ‘refo’ echt vindt? Kijk dan wat er op zondag in de vakantie gebeurt

Achtergrond
Vijftig jaar geleden, terwijl de zuilen afbrokkelden, kreeg de reformatorische zuil pas goed vorm. Het Reformatorisch Dagblad werd opgericht. Maar is er in Nederland nog toekomst voor deze groep orthodoxe gelovigen, nu de kloof met de rest van de samenleving steeds groter lijkt te worden?
Rick Moeliker
zaterdag 17 april 2021 om 03:00 aangepast 16:23
De Gereformeerde Gemeenten vormen het grootste reformatorische kerkverband. Een aantal kerken hebben meer dan duizend zitplaatsen, waaronder deze kerk in Barneveld.
De Gereformeerde Gemeenten vormen het grootste reformatorische kerkverband. Een aantal kerken hebben meer dan duizend zitplaatsen, waaronder deze kerk in Barneveld. beeld anp / Vincent Jannink

Geen krant in Nederland heeft zulke hechte banden met de eigen achterban als het Reformatorisch Dagblad. De makers en lezers komen elkaar op zondag tegen in de kerk, brengen hun kinderen naar dezelfde school, kijken vaak op een vergelijkbare manier naar maatschappelijke ontwikkelingen en stemmen daarom vaak ook op dezelfde partij: de SGP.

Dat lijkt uitzonderlijk, maar dat was het toen de krant vijftig jaar geleden werd opgericht, juist niet. Elke krant had zijn eigen zuil, elke zuil een eigen politieke partij, al begon dat in die tijd wel te verschuiven. Maar toch: tot de jaren zestig was een krant er niet zozeer om tegels te lichten of misstanden aan de kaak te stellen, maar juist om het nieuws te duiden door de lens van de eigen opvattingen.

Nu is dat anders; voor vrijwel elke krant staat journalistieke onafhankelijkheid op één. Dat vinden de makers van het RD ook belangrijk, maar door de hechte banden met de lezers blijft dit een heikel thema. Kun je bijvoorbeeld kritisch schrijven over een kerk waarvan je zelf deel uitmaakt? Dat is soms lastig, erkende hoofdredacteur Steef de Bruijn deze maand nog in een interview met het Nederlands Dagblad.

Op theologisch vlak is er sinds de jaren zestig weinig tot niets veranderd.

Voor de meeste andere kranten loste deze spagaat zichzelf op door de ontzuiling, die vanaf de jaren zestig in rap tempo gestalte kreeg. In reformatorische kring gebeurde het tegenovergestelde. Naast een eigen krant kwamen er eigen scholen, zorginstellingen en zelfs eigen vakantieparken. Reformatorische christenen kunnen zeker wanneer ze op de Biblebelt wonen, het leven van wieg tot graf doorbrengen in eigen sfeer.

Dat kon tot de jaren zeventig niet. Tot die tijd vielen reformatorische christenen nog niet zo op als in deze tijd, al werden ze ook toen wel met de nek aangekeken. Natuurlijk, ze hadden hun eigen kerken, waar dominees lange preken hielden en gedragen psalmen klonken. Maar de meeste Nederlanders waren het wel met hen eens dat scheiden not done was, en seks voor het huwelijk kon evenmin. Van het homohuwelijk had nog niemand gehoord en winkelen op zondag was voor vrijwel iedereen ondenkbaar. Ja, ze hadden zo hun eigen opvattingen over verzekeringen en vaccineren en stemden daarom SGP, maar ze lazen vaak dezelfde krant als veel gereformeerden: De Rotterdammer of Trouw.

Vooral in die laatste krant begon de veranderende tijdgeest door te sijpelen. Op zondagmiddag naar het strand, dat was toch niet zo’n groot probleem? Ongehuwd samenwonen, was dat echt zo’n ramp? De pil, was dat niet een prachtig middel om een zwangerschap nog even uit te stellen? Reformatorische christenen voelden zich steeds minder thuis bij deze krant.


De manier waarop de media in 1966 over de polio-epidemie in Elspeet schreven, was een belangrijke reden om het Reformatorisch Dagblad op te richten.  - beeld ANP

In 1966 brak een polio-epidemie uit in Elspeet. De manier waarop Trouw hiervan verslag deed, beviel veel reformatorische christenen niet. Zij wilden zich niet laten vaccineren, waarover in hun ogen negatief werd geschreven. Het leidde uiteindelijk tot de oprichting van het Reformatorisch Dagblad, waarvan op 1 april 1971 de eerste editie verscheen.

Doordat maatschappelijke opvattingen veranderden, begonnen reformatorische christenen dus sterker af te wijken van het gros van de samenleving. Tegelijkertijd ontleenden ze juist hieraan hun identiteit. De wereld een tv, wij niet. In de wereld dragen vrouwen broeken, wij niet. De wereld gaat op zondag naar het strand, wij niet. Heel verrassend is het dus niet dat er bij de oprichting van het RD ook werd gedacht aan namen als De Dam of De Stuwdam.

Toch was het een paradoxale ontwikkeling. Tot de jaren zestig vielen reformatorische christenen veel minder op en kwam een Zeeuwse ‘refo’ bijna nooit een Veluwse ‘refo’ tegen. Met de oprichting van het Reformatorisch Dagblad veranderde dat. Terwijl de rest van de samenleving ontzuilde, bloeide de reformatorische zuil op, waarbij de krant een belangrijke samenbindende functie had, en eigenlijk nog steeds heeft.

weinig veranderd?

Wie de afgelopen maanden de beelden zag van de kerkgang in Krimpen aan den IJssel en op Urk, zou zomaar kunnen denken: er is in vijftig jaar tijd weinig veranderd. De refo’s lijken nog altijd het buitenbeentje te vormen, terwijl ook de felle reacties van buitenstaanders vergelijkbaar zijn met de reacties op reformatorische christenen die hun kinderen in de jaren zestig en zeventig niet wilden laten inenten tegen polio.

Die gedachte is verleidelijk, ook omdat juist reformatorische christenen zelf die omarmen. Vreemdeling zijn op deze aarde behoort tot de kern van hun identiteit – in de wereld, maar niet van de wereld.

Toch gaat die vlieger niet altijd op, al is het maar omdat reformatorische christenen volop participeren in de markteconomie en bepaald niet vies zijn van luxe. Met andere woorden: op sommige punten wijken hun opvattingen zeker af van de rest van de samenleving, op andere punten totaal niet.


Lilian Janse werd in 2013 als eerste vrouw raadslid namens de SGP. Sommige refo’s vinden dat enkel mannen zo’n functie mogen vervullen.  - beeld anp / Phil Nijhuis

Daarnaast hebben zich in reformatorische kring wel degelijk veranderingen voorgedaan. Want de tv kun je wel buiten de deur houden, internet is een stuk lastiger. Maar, was de reactie, als het dan toch moet, dan wel op onze manier. Dus kwam er een vorm van gefilterd internet, Kliksafe. Wie echter een beetje handig met computers is, weet zo’n filter vrij gemakkelijk te omzeilen.

De vraag is daarom: wie is er in de afgelopen vijftig jaar sneller veranderd, de maatschappij of de refo’s?

Voor de reformatorische christenen is die vraag niet zo lastig: de maatschappij, natuurlijk. Want wie had ooit gedacht dat mensen zouden opperen dat er geen wezenlijk verschil tussen man en vrouw bestaat? Of dat mensen zouden denken dat kerkgang hetzelfde is als het bezoeken van een theater?

In het algemeen zou je deze conclusie kunnen trekken: de dominante maatschappelijke opvattingen zijn in de afgelopen vijftig jaar sneller veranderd dan de opvattingen van refo’s. Wanneer deze ontwikkeling zich doorzet, zou je daarom de vraag kunnen stellen of er in de toekomst nog plaats is voor reformatorische christenen in ons land. Het is in ieder geval een vraag die ze zichzelf stellen. Mogen we op onze scholen nog wel aan kinderen leren wat we zelf willen? Mogen we nog zeggen dat het huwelijk een zaak tussen man en vrouw is? Mogen we zelf blijven bepalen wanneer we naar de kerk gaan en wat daar gezegd mag worden?


Reformatorische scholen hebben vaak een bijbelse naam. In dit geval Eben-Haëzer: de Heere heeft ons tot hiertoe geholpen. - beeld anp / Jeroen Jumelet

Die vragen lijken deels terecht te zijn: waar vrijheid van godsdienst en vrijheid van onderwijs tot voor kort als rechten werden gezien, lijken steeds meer mensen het als privileges te beschouwen. Mocht de vrijheid van onderwijs zoals die nu in ons land bestaat, worden afgeschaft, zal dat er waarschijnlijk toe leiden dat reformatorische christenen privéscholen oprichten. Het gevolg hiervan zou wel zijn dat de overheid niet langer weet wat er op deze scholen gebeurt.

Toch lijkt dit geen heel logisch scenario, want zowel de vrijheid van godsdienst als de vrijheid van onderwijs is al vaker bekritiseerd, maar beide staan nog steeds fier overeind.

Wanneer het gaat over de toekomst van de reformatorische gemeenschap, is het daarom interessanter interne veranderingen onder de loep te nemen.

opleidingsniveau

In de eerste plaats valt op dat vooral hogeropgeleide jongeren de gemeenschap de rug toekeren, al wordt deze uittocht tot nu toe gecompenseerd door een hoog geboortecijfer. De vraag is natuurlijk of dat zo blijft. Niet dat er voor hogeropgeleiden geen plaats is, integendeel. Het opleidingsniveau onder refo’s is sinds de jaren zeventig sterk gestegen en ongeveer gelijk aan het Nederlands gemiddelde.

Het volgen van een hogere opleiding kan echter wel tot interne spanningen leiden. Reflexieve vragen stellen wordt niet altijd gewaardeerd. Die vragen kunnen ook vrij gemakkelijk de kop worden ingedrukt, omdat de bevindelijk-gereformeerde kerkstructuur niet heel democratisch is. Het kan dus best zo zijn dat veel kerkgangers het niet direct eens zijn met opvattingen van hun kerkenraad, maar geen kans zien dit te veranderen en het daarom maar voor lief nemen.

Daarom zou je, als je wilt weten wat een reformatorische christen echt vindt, moeten kijken wat hij of zij op vakantie doet. Is reizen op zondag geen probleem, dan weet je hoe laat het is. Toch zou het een misvatting zijn om te denken dat ethische opvattingen in reformatorische kring langzaam maar zeker steeds progressiever worden, zoals dat in de rest van Nederland ook het geval zou zijn. Natuurlijk, her en der is onder invloed van de secularisatie best wat verschuiving te zien, maar zeker op theologisch vlak is er sinds de jaren zestig weinig tot niets veranderd.

vier scenario’s

De toekomst voorspellen is lastig, maar er zijn grofweg vier scenario’s.

  1. 1. De spanning tussen dominant-maatschappelijke en reformatorische opvattingen kan zo groot worden, dat het reformatorisch volksdeel zich buiten de samenleving ziet geplaatst.

    2. De interne spanning kan ook groeien, als de kerkleiding koste wat het kost wil vasthouden aan elke bestaande (ethische) opvatting, terwijl veel kerkgangers die opvattingen niet meer delen. Hoewel het gezien de kerkstructuur niet voor de hand ligt, is het uit elkaar vallen van de refozuil daarom wel degelijk een optie, want van vormendienst wordt niemand gelukkig (wat overigens niet wil zeggen dat er geen oprechte vroomheid en geloof in deze gemeenschap is, want dat is er absoluut, het risico is dat de nadruk op de vorm dit juist doet ondersneeuwen).

    3. Het zou ook kunnen dat de interne spanning verdwijnt, omdat de kerkleden die het met bepaalde ethische opvattingen niet eens zijn, op de lange duur gewoon vertrekken (dat gebeurt nu al).

    4. Ten slotte kunnen reformatorische opvattingen ook dichter naar de dominante maatschappelijke opvattingen toe groeien, zoals dat bij gereformeerden vanaf de jaren zeventig het geval was. Die kans lijkt misschien klein, omdat bij de gereformeerden juist de leiders van opvatting veranderden. Maar uit te sluiten is het absoluut niet. De SGP staat nu bijvoorbeeld veel positiever tegenover tv-aandacht, terwijl ook de vaccinatiebereidheid onder refo’s toeneemt.

Eén ding is in ieder geval zeker: reformatorische christenen hebben een sociale infrastructuur opgebouwd waaruit heel veel liefde en pastorale zorg spreekt. Natuurlijk, de keerzijde is dat ze daardoor met hun rug naar de samenleving zijn komen te staan, maar ook die samenleving is niet altijd even aardig voor hen geweest. Stop daarom met twitteren over refo’s, spreek met ze, het valt eigenlijk altijd mee.

Met dank aan Christoph van den Belt, Wim Dekker, Chris Janse Anneke Pons-de Wit en Ton van der Schans.

reformatorische christenen

Reformatorische christenen vormen een behoudende stroming binnen het protestantisme. Ze duiden zichzelf ook wel aan als bevindelijk-gereformeerd, wat verwijst naar hun geloofsbeleving. Voor reformatorische christenen is het belangrijk dat je niet alleen gelooft wat er in de Bijbel staat, maar ook een persoonlijke bekering hebt meegemaakt, waarbij het besef van eigen zondigheid een belangrijke rol speelt.

De grootte van de groep is lastig in te schatten; ze valt min of meer samen met de SGP-stemmers in ons land. Die partij is al sinds jaar en dag goed voor 3 van de 150 Kamerzetels en kreeg bij de verkiezingen van vorige maand ruim 215.000 stemmen. Kerkelijk zijn ze te vinden in de Gereformeerde Gemeenten, de Gereformeerde Gemeenten in Nederland, Oud-Gereformeerde Gemeenten, de Hersteld Hervormde Kerk en de rechterflank van de Gereformeerde Bond binnen de Protestantse Kerk en van de Christelijke Gereformeerde Kerken. De meeste ‘refo’s’ wonen op de Biblebelt, een strook die zich vanaf Zeeland via Zuid-Holland uitstrekt naar Gelderland en Overijssel.

trend

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Franse protestanten binden strijd aan met seksueel misbruik. Eventueel ambtsgeheim breken

Dominees moeten misbruikslachtoffers helpen bij een gerechtelijke procedure. En waar dat kan moeten predikanten hun ambtsgeheim breken. Zo wil de Protestantse Federatie in Frankrijk seksueel misbruik tegengaan.

Afbeelding

Hanna Rijken wordt docent theologie & muziek: 'Ik wil toekomstige dominees laten zingen'

Hanna Rijken gaat toekomstige dominees in de Protestantse Kerk lesgeven in 'theologie en muziek'. Juist nu is dat voor de kerk belangrijk. 'Er is in heel de samenleving een hunkering naar beleving van goede muziek.'

Afbeelding

Nadia Zerouali: 'In de islam is het al gauw goed tussen God en mens. Het gaat om de zuivere intentie'

Wat is het houvast van Nadia Zerouali, televisiekok bij BinnnensteBuiten? ‘Ik geloof in de goede Allah, niet de straffende, want veel erger dan het nu hier op aarde al is, kan het niet worden.’

Afbeelding

Waar het goedkomt, is dat een kwestie van genade: gratis, niet goedkoop. Wie wil die weg gaan?

Met één zin veegt Jezus het fundament onder Nicodemus’ levensvisie vandaan, legt predikant en columnist Adrian Verbree uit. ‘Jij kunt jezelf niet redden, de verandering moet anothen, van boven komen.’

Afbeelding

Wanhoop je over het klimaat? Zing ook dan een loflied

In de klimaatdemonstraties klinkt een noodkreet, een noodkreet die ook zichtbaar wordt in de Psalmen. Maar in de Psalmen staat die noodkreet in het kader van het loflied. Hoe kun je God prijzen als je de wanhoop nabij bent?

Afbeelding

Dominee Joshi van Veen staat ook achter de bar: 'De meest gestelde vraag, is: Mag ik bij je biechten?'

Joshi van Veen (36) is dominee bij de Rafaelkerk Goes en maakt graag cocktails. ‘Ik probeer aan te sluiten bij de smaak van de mensen. Daar zit de link tussen kerk en kroeg.’