Luister naar

Dit zingen we in de kerk en zo wordt het begeleid

Achtergrond
Het is een vreemde tijd om te publiceren over een onderzoek naar muziek in de kerk. Vorig jaar deden bijna zeshonderd gemeenten en parochies uit de volle breedte van kerkelijk Nederland eraan mee. Op tal van plekken zijn voorgangers, musici en kerkenraden – ieder in z’n eigen context en in z’n eigen tempo – met veranderingen bezig.
Wim Houtman
vrijdag 5 juni 2020 om 21:21 aangepast 15:36
Tijdens de slotbijeenkomst van de vrijgemaakt-gereformeerde Schooldag in de Broederkerk in Kampen zingen honderden bezoekers Psalm 119 in de versie van Psalmen voor Nu. Het was soms happen naar adem.
Tijdens de slotbijeenkomst van de vrijgemaakt-gereformeerde Schooldag in de Broederkerk in Kampen zingen honderden bezoekers Psalm 119 in de versie van Psalmen voor Nu. Het was soms happen naar adem. beeld Dick Vos

Het onderzoek is in 2019 uitgevoerd door het Nederlands Dagblad in samenwerking met de Protestantse Theologische Universiteit en de kerkmuziekopleiding van het Rotterdams Conservatorium Codarts, in de persoon van liturgiewetenschapper Hanna Rijken.

‘Hebben er de afgelopen tien jaar veranderingen plaatsgevonden in uw gemeente op het gebied van kerkmuziek?’, was een van de vragen. Ja, zei ruim de helft van de gemeenten. Afgezien van de invoering van meer en nieuwe bundels, valt bijvoorbeeld het volgende te noteren (waarbij we geen namen en plaatsen precies noemen, omdat dat er niet zo veel toe doet):

▶ Rooms-katholiek: in een parochie in Noord-Holland is het kinderkoor vervangen door een familiekoor van (groot)ouders en (klein)kinderen. In een andere parochie is een nieuw, jong kamerkoor gevormd, dat de samenzang mee draagt en erbij helpt, en een bredere liedkeuze.

▶ Hervormd: een gemeente op de Zuid-Hollandse Biblebelt is begonnen met zo’n tien keer per jaar een speciale dienst, waarin een jongerengroep (op piano, fluit, gitaar en klarinet) de samenzang begeleidt.

▶ Protestantse Kerk: een gemeente in het midden van het land, met een bakstenen jarenzeventigkerk, heeft een vleugel aangeschaft en er zijn tegelijk een combo en een cantorij gevormd.

▶ Een PKN-gemeente met een monumentale kerk kreeg een nieuwe cantor-organiste, die initiatieven ondernam: verjonging van de cantorij, een kinderkoor, een jong- en oudkoor met Kerst (waaraan oudere mensen alleen mogen meedoen als ze meekomen met een jongere of kind), een zanggroep voor vespers.

▶ Een PKN-gemeente in dezelfde regio schetst een gemengd beeld: ‘Er wordt steeds meer gestreefd om meerdere musici te laten participeren.’

Een protestantse gemeente in Zeeland heeft een beamer in gebruik genomen. De gemeente is ontstaan uit samenvoeging van een aantal geloofsgemeenschappen. ‘De diensten wijzen in wezen nog op de vroegere drie kerkgebouwen met hun ‘eigen’ liturgie.

▶ Van de betaalde organist moest afscheid worden genomen, wegens bezuinigingen; nu is er nog ongeveer één keer per maand een organist (vrijwillig), op de andere zondagen wordt de piano gebruikt. De cantorij is onlangs opgeheven wegens gebrek aan belangstelling. De rol van het combo en andere musici is toegenomen. We organiseren sinds twee jaar een top 2000-dienst; deze wordt met veel enthousiasme georganiseerd en er wordt maandenlang voor geoefend.’

▶ Een aantal hervormde gemeenten binnen de Protestantse Kerk is overgegaan van psalmen op ‘hele noten’ op ritmisch zingen.

▶ In een Gereformeerde Gemeente in Nederland is een bovenstemgroep gevormd, die oefent met het toevoegen van een bovenstem bij psalmen.

▶ ‘Wat te verstaan onder veranderingen? Heel af en toe een nieuw lied; voor mijn gevoel veel te weinig’, schrijft een oud-katholieke pastoor.

▶ Een vrijgemaakte organist meldt: ‘De rol van het combo wordt steeds groter. De kerkenraad heeft besloten dat uit alle denkbare bundels kan worden gezongen. De ouderen willen traditionele kerkmuziek, de jongeren Opwekking en Hillsong.’

▶ Een samenwerkingsgemeente van christelijk-en vrijgemaakt-gereformeerden vertelt: ‘Er wordt veel meer Opwekking en overige liederen gezongen dan tien jaar geleden. ‘s Ochtends altijd grotendeels onder begeleiding van een band. Eens in de maand is er een avonddienst met alleen Opwekking.’

Hier is meer over het onderzoek te lezen.

hoe tradities bewegen

Marcel Barnard, hoogleraar liturgiewetenschap aan de Protestantse Theologische Universiteit

‘Liturgie zorgt voor discussie; dat zien we vandaag niet voor het eerst. En met de mondigheid van gemeenteleden wordt dat niet minder. Maar die discussies gaan over zondagmorgen. Een vraag is dan: wie heeft het voor het zeggen en waarover? Een kerkenraad gaat alleen over de inrichting van de eredienst. De kerkenraad van een gemeente van de Gereformeerde Bond besluit bijvoorbeeld dat in de dienst geen praiseliederen gezongen mogen worden, maar wel één lied voor votum & groet of na de slotzegen. Zo kun je heel afgemeten discussies krijgen. Maar jongeren uit de gemeente gaan intussen allang naar Opwekking of de EO-Jongerendag. Een kerkenraad kan de eredienst in een bepaald spoor proberen te houden, maar mensen gaan in hun leven toch ook wel andere kanten op. Daar liggen mooie vragen voor vervolgonderzoek.

Opvallend in het onderzoek vind ik vooral dat die twee tradities zo uit elkaar zijn geraakt: de algemeen-protestantse (van de berijmde psalmen en het Liedboek) en de evangelicale (van Opwekking, Hemelhoog en de Evangelische Liedbundel). De eenheid van de kerk is dus blijkbaar niet meer te vinden in de eredienst.

Tegelijk zie je, binnen die protestantse traditie, twee bewegingen juist naar elkaar toe kruipen: de klassiek-gereformeerde traditie en de liturgische beweging. In de Gereformeerde Bond vindt nu de bundel Weerklank echt ingang. Die bundel opent de deur naar gezangen, volgt het kerkelijk jaar en geeft een accent aan bepaalde momenten in de eredienst. Dat is allemaal niet klassiek-gereformeerd. En in de liturgische beweging wordt alles niet meer zo strak verdedigd.’

Op onderstaande reeks afbeeldingen is te zien dat het orgel in veel kerken – nog altijd – een grote rol speelt in de begeleiding. In de Hersteld Hervormde Kerk en de beide Gereformeerde Gemeenten (in Nederland) is dit het enige instrument. In de Gereformeerde Bond binnen de Protestantse Kerk is voor andere instrumenten een bescheiden plek. De ABC-gemeenten doen het zonder orgel; daar worden vooral piano, percussie en snaarinstrumenten genoemd. Datzelfde is de praktijk in pinkster- en evangelische gemeenten. In de Nederlands Gereformeerde Kerken valt op dat zowel piano, orgel en combo alle drie ongeveer een even grote rol vervullen.

‘Voed het oud vertrouwen weder …’ (Psalm 42, berijming-1773). Dat zie je gebeuren in bijzondere diensten, waar mensen - anders dan op zondagmorgen - vaak zelf de liederen mogen kiezen. Dan wordt met name in de Protestantse Kerk nog vaak geput uit Johannes de Heer en de Hervormde Bundel van 1938. De invoering van nieuwe bundels en liederen betekent lang niet altijd dat het oude verdwijnt.

In de Gereformeerde Bond binnen de PKN is dan juist een voorkeur voor modernere liederen – Opwekking, Op Toonhoogte – opvallend. Bij PKN-gemeenten van gereformeerde signatuur is de bundel Zingende Gezegend van André Troost geliefd.

predikanten en muzikanten

Marco Borkent, organist Hervormde Gemeente Wierden (PKN)

‘Vanouds zijn we een traditionele hervormde gemeente, die de psalmen uit 1773 zingt. Anderhalf jaar geleden heeft de kerkenraad een vrij drastisch besluit genomen: per dienst zingen we drie psalmen en drie “vrije liederen’’. Het criterium is: elk lied dat het christelijk belijden niet weerspreekt en te begeleiden is op orgel. Daartegen zijn bezwaren ingediend; er lopen nog procedures bij de classis. Maar de kerkenraad houdt voet bij stuk.

Ik kan me daar prima in vinden. Er is een praiseband, die bij bijzondere diensten speelt; zoals op de startzondag of in trouw- of doopdiensten. Een lastig punt is de kwaliteit van de musici. We hebben hier zes, zeven organisten. Maar wie bepaalt of je goed genoeg bent om in de kerk te spelen? De kerkenraad kijkt dan naar de zittende organisten, en die kijken naar elkaar, want onderling iets zeggen over je speelstijl ligt heel gevoelig, en dus kijken we dan weer naar de kerkenraad, want die is verantwoordelijk. Je gaat ook niet zomaar van iedereen een diploma kerkmuziek vragen, want er is al een tekort aan organisten. Op dat punt hebben we het gouden ei nog niet gevonden.’

Roelof Tigelaar, predikant Gereformeerde Kerk vrijgemaakt Hardenberg-Baalder

‘Jaren geleden waren er in onze gemeente wel discussies over de ‘‘eenzijdigheid’’ van bepaalde evangelische liederen en over het geluidsniveau van de band. Die zijn er niet meer. Het verhoogt de acceptatie als een band zich dienstbaar opstelt. En als duidelijk wordt hoe mooi een lied in de liturgie past. Er zijn zo veel liederen dat ik ze lang niet allemaal ken. De band speelt ongeveer eens per zes weken. Maar soms spelen muzikanten ook in een kleinere bezetting mee, als dat bij een bepaald lied past. Bij ons staan de band en de organist open voor elkaar. Er zijn geen eilandjes. Tot vorig jaar was er ook een cantorij, onder leiding van de toenmalige organist, maar toen die naar een ander kerkgenootschap ging, liep dat niet meer zo. Nu is er iemand die dat weer wil opstarten, dus wie weet.’

Mariecke van den Berg, percussionist, Nederlands Gereformeerde Kerk Utrecht

‘In onze gemeente zijn de diensten ongeveer 50-50 met orgel of met de band. Dat past bij ons, maar het heeft ook een praktische reden. We hebben geen eigen organist, dus we vliegen mensen van buiten in. En die laat je niet voor drie liedjes komen. Maar ook in de diensten met orgel proberen we een mix van liedbronnen te vinden. Naast de psalmen is het repertoire enorm uitgebreid: Evangelische Liedbundel, Opwekking en Taizé, maar ook Sela, Psalmen voor Nu en Schrijvers voor Gerechtigheid. Bij de collecte speelt het combo soms ook een seculier lied. Na een preek over de gelijkenis van de zaaier hebben we bijvoorbeeld ‘The Rose’ van Bette Midler gezongen. In onze gemeente is veel ruimte voor experimenten. Als er kritiek is, is het constructief. Je merkt het gauw genoeg als iets niet werkt. Als er niet goed meegezongen wordt, als er weerstand is, heeft samenzang ook niet veel zin.’

Hayo Boerema, organist Hervormde Gemeente Rotterdam (Laurenskerk)

‘Als je mensen wilt interesseren voor je product, moet je er de boer mee op: ‘‘Dit hebben wij te bieden’’. Maar de kerk doet het, elke keer weer, andersom: we gaan iets doen wat mensen al kennen, en dan hopen we dat ze langer blijven. Misschien komen ze dan, even, maar ze vinden er niets bijzonders en zijn na een paar maanden weer weg.

Het enige wat er écht toe doet voor de verrijking van het geestelijk leven in gemeenschapsverband, is goede muziek in een goede setting. De rest is bijzaak. Het gaat in de kerk over onzeggelijke dingen. Het moet er niet huiselijk, werelds en aards toegaan; alles moet een afspiegeling zijn van het hogere. Muziek kan dat bij uitstek doen – alle woorden voorbij, niets uitleggen, een echte spirituele ervaring.

De Protestantse Kerk doet landelijk weinig voor goede kerkmuziek. Dat wordt, vrees ik, vooral afhankelijk van lokale initiatieven. Voor evensongs en cantatediensten is veel belangstelling. Er zijn ook kerken die op die manier in het populaire genre kwaliteit leveren. Maar ook daarin moet je dan echt investeren.’

Marc Volgers, gitarist en coördinator muziekteams ABC-Gemeente Den Bosch

‘Muziek kan dingen verwoorden op een manier die ik zelf niet had kunnen bedenken, maar toch zegt wat ik bedoel. In de muziek die we in onze gemeente zingen, vind ik dit niet zo goed terug. Er zijn echt wel goede liederen in Opwekking, maar er staan ook liederen bij waar ik niets mee kan: een sterke focus op gevoel, veel herhaling en inhoudelijk aan de magere kant. De zangleiders kiezen zelf de liederen, voornamelijk uit Opwekking, soms Hillsong. Vaak wordt toch wel de helft van de nieuwe liederen gezongen die jaarlijks uitkomen, vooral de vrolijke en bemoedigende opwekkingsliederen, die je emotioneel ook raken. Psalmen en liederen over lijden passen daar moeilijk in.’

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Wie komt er alle jaren? Deze pastoor kan het verklaren

Hoor, wie klopt daar, kinderen? Op die vraag kan Marcus Vankan antwoord geven. Hij weet veel - zo niet alles - over Nikolaas, de bisschop van Myra uit de derde eeuw. ‘Ik kan me ergeren als er over Sinterklaas onzin wordt verteld.

Afbeelding

‘Nashvilledominee’ Maarten Klaassen verlaat PKN: ‘Het evangelie is in het geding’

Dominee Maarten Klaassen vertrekt uit de Protestantse Kerk Nederland (PKN). Breekpunt is de weigering van de kerk om een veroordeling over homoseksualiteit uit te spreken.

Afbeelding

Een bijbel die de evolutietheorie accepteert, hoe werkt dat?

De ‘wetenschapsbijbel’ is een gloednieuwe doelgroepbijbel voor wie niet met de rug naar de wetenschap wil staan. Zestig wetenschappers werkten eraan mee. Als je van heldere standpunten houdt, kun je beter verder kijken.

Afbeelding

Expliciet christelijke jas zit de VU te krap. ‘Jammer dat een beroep op Gods naam niet meer mogelijk is’

Op het besluit dat het citeren van bijbelwoorden bij promoties en oraties op de Vrije Universiteit (VU) verdwijnt, klinkt kritiek en begrip. ‘De expliciet christelijke jas is te krap voor wie wij zijn als universiteit.’

Afbeelding

Orgelkids wint innovatieprijs: er zijn nu 150 Doe-orgels in twintig landen

Een Nederlands project dat kinderen liefde voor orgels wil bijbrengen, heeft een internationale prijs gewonnen voor behoud van religieus erfgoed.

Afbeelding

Hitserie The Chosen over het leven van Jezus straks ook in Nederland te zien

De populaire serie over het leven van Jezus, The Chosen, is vanaf deze maand ook in Nederland te zien. In Amerika is de serie een hit. The New York Times noemt het veelbekeken programma een ‘crowdfunded miracle’.