Luister naar

Nederlandse scheikundige wint Nobelprijs

Nieuws
De Nobelprijs voor de chemie gaat dit jaar naar ‘de allerkleinste machines’, zoals de voorzitter van het Nobelcomité het omschreef. Daarna las hij de namen van de drie winnaars op, als laatste de Nederlander Ben Feringa.
René Fransen
woensdag 5 oktober 2016 om 22:12

Groningen

De prijs gaat naar machientjes op de schaal van een nanometer (dat is een miljoenste millimeter). Feringa is al jaren toonaangevend op dit gebied. In 1999 was hij de eerste die een door licht aangedreven moleculaire motor wist te maken. Later volgden diverse varianten, en hij zette vier motortjes aan elkaar om samen een ‘vier-wielaangedreven autootje’ te maken.

De motortjes hebben nog geen praktische toepassing. Feringa vergelijkt ze met de eerste vliegmachines van de gebroeders Wright. ‘Toen waren er mensen die vroegen: wat heb je daar nou aan? Maar nu vliegen we rond in Boeings en Airbussen.’ Het is Feringa overigens wel gelukt om een klein glazen staafje met de motortjes aan het draaien te brengen.

Dichter bij een toepassing zijn de door licht aangedreven schakelaars, gebaseerd op dezelfde moleculen als zijn motoren. Daarmee kan hij bijvoorbeeld geneesmiddelen ‘aan’ of ‘uit’ zetten, zodat ze alleen werken waar dat nodig is. Dat scheelt bijwerkingen. Voor zijn motoren voorziet Feringa toepassingen in slimme materialen, waarvan de functie met motortjes is te schakelen.

knutselen met atomen

Het werk dat hij doet, omschrijft Feringa als ‘knutselen met atomen’. Met kennis van de structuur van atomen bedenkt hij mogelijke motortjes. De volgende stap is ze te bouwen via organisch-chemische reacties. De lastigste stap is om te controleren wat ze doen, want met het blote oog, en zelfs met sterke microscopen, blijven de moleculaire motortjes onzichtbaar.

Veel van het werk gebeurt door promovendi, Feringa heeft er al meer dan honderd naar een promotie begeleid. Het eerste wat hij deed toen hij woensdag na de bekendmaking uit zijn kantoor kwam, was al zijn studenten en medewerkers bedanken. Hij staat bekend als een enthousiast docent, die altijd met veel plezier college gaf aan eerste- en tweedejaars. ‘Dat zijn de onderzoekers van de toekomst, dus daar moeten we in investeren.’

Zijn werk aan moleculaire motoren, maar ook aan katalyse (het versnellen van chemische reacties) heeft Feringa al een karrenvracht aan prijzen opgeleverd. In 2004 ontving hij de Spinozapremie, de grootste Nederlandse onderzoekprijs. Hij werd verkozen tot lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (waarvan hij inmiddels vicevoorzitter is), en is in het zonnetje gezet door tal van wetenschappelijke verenigingen.

In de commissie die deze prijs toekende zaten wetenschappers die geassocieerd zijn met het Nobelcomité. De Nobelprijs kwam niet onverwachts, maar wel als een verrassing, zeggen Groningse collega’s. Er zijn meer toppers die moleculaire motoren onderzoeken, en de prijs kan naar maximaal drie personen gaan.

Maar Feringa is dus een van die drie, samen met de Fransman Jean-Pierre Sauvage en de Brit Fraser Stoddart. Zij werkten aan andere soorten moleculaire machines dan Feringa. <

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Fraude met nepartikelen in wetenschap wordt met kunstmatige intelligentie steeds makkelijker

Wetenschappers delen hun kennis in wetenschappelijke artikelen. Maar daarin schuilt ook een gevaar: ze worden ook afgerekend op het aantal artikelen dat ze publiceren.

Afbeelding

Reddingsrat met Eindhovens rugzakje moet mensen na aardbeving opsporen onder puin

Een Belgische hulporganisatie traint hamsterratten om slachtoffers op te sporen na aardbevingen. De beestjes dragen een rugzakje vol elektronica, dat is ontwikkeld door studenten van de Technische Universiteit Eindhoven.

Afbeelding

De serieuze zorg van CliniClowns. 'Wij kunnen er helemaal zijn voor de patiënt'

Een onderzoek van de universiteit van Tel Aviv beschrijft welke therapeutische doelen medical clowns hebben. 'Ik ben er voor de patiënt en sluit aan bij wat hem of haar bezighoudt.'

Afbeelding

Anderhalve graad opwarming van de aarde mogelijk volgend jaar al een feit

Klimaatwetenschappers zien de mogelijkheid dat al volgend jaar de 1,5 graad opwarming van de aarde een feit wordt. Ook al is de kans daarop klein, het zou voor het eerst zijn dat een hard klimaatdoel wordt overschreden.

Afbeelding

De computer moet nodig op dieet en kunstmatige intelligentie is wellicht de oplossing

Informatietechnologie verbruikt tussen de vijf en tien procent van de wereldwijde elektriciteitsproductie en dat verbruik blijft groeien. Hoe is de energiehonger te stillen?

Afbeelding

Wie veel vloekt, is niet zo aardig en consciëntieus. 'Onze taal weerspiegelt wie we zijn'

Mensen die veel vloeken, zijn minder gewetensvol. Dat is een van de uitkomsten van onderzoek van psycholoog Antonis Koutsoumpis, die verbonden is aan de Vrije Universiteit van Amsterdam.