Luister naar

Jaco van der Knijff: het kleinste gezangboek uitgeplozen

Nieuws
In bevindelijk-gereformeerde kerken worden alleen psalmen gezongen. Want alleen die liederen spreken rechtstreeks het Woord van God na.
Roel Sikkema
donderdag 20 december 2018 om 19:00
Jaco van der Knijff: het kleinste gezangboek uitgeplozen
Jaco van der Knijff: het kleinste gezangboek uitgeplozen uit besproken boek

Dat is voor 99 procent waar. En die ene procent dan? In het liedboek dat bij deze kerken in gebruik is, staat na de psalmberijming, uit 1773, een groepje van twaalf ‘Eenige Gezangen’. Hoewel die gezangen in veel studies over die berijming wel genoemd worden, heeft Jaco van der Knijff voor het eerst die gezangen zelf aan een uitvoerig onderzoek onderworpen. Hij wilde weten waar ze vandaan kwamen, hoe het aantal in de loop van de eeuwen varieerde, wie daarvoor verantwoordelijk waren en of ze in de loop van de tijd veel werden gezongen. Dat leverde een lijvig proefschrift op waarop hij op 5 juli promoveerde.

De huiver van sommige gereformeerden om gezangen te zingen, komt bij Calvijn vandaan. Hij vond dat de psalmen de belangrijkste liederen van de kerk moesten zijn, omdat de woorden daarvan direct op de Bijbel teruggaan. Daarom zette hij zich in voor een goede Franstalige berijming. Hoewel ook de bundels die onder zijn verantwoordelijkheid tot stand kwamen, wel enkele gezangen stonden.

In Nederland werd de calvinistische soep niet zo heet gegeten als hij werd opgediend. In een opsomming van diverse psalmbundels noemt Van der Knijff ook enkele gezangboeken die in de zestiende eeuw gedrukt werden. Zoals de Veelderhande liedekens (vanaf circa 1552) en een Hantboecxken (1566). Dit waren geen kerkelijke bundels. Toch waren er plaatselijke kerken die gezangen wilden zingen. Zo kreeg de provincie Overijssel in 1581 van de landelijke synode toestemming voor enkele lutherse gezangen. Die waren daar vanuit Duitsland binnengekomen. Ook in andere provincies in het oosten (bijvoorbeeld Groningen en Drenthe) werden wel dergelijke liederen in de diensten gezongen.

Een officieel kerkelijk gezangboek kwam in 1615 in Utrecht uit. Maar het is waarschijnlijk nooit in kerkdiensten gebruikt. In die tijd werd de strijd tussen remonstranten en contra-remonstranten uitgevochten en werd het gezangenboek als ‘remonstrants’ afgekeurd. De bekende Utrechtse theoloog Voetius moest niets van dit boek hebben.

huiver

Opvallend is dat alle psalmdichters uit de zestiende eeuw enkele gezangen aan hun werk toevoegden. Jan Utenhove had er negen, Lucas de Heere acht, Petrus Dathenus zeven. Die ­laatste werden de kern van de latere ‘Eenige Gezangen’, omdat Dathenus’ berijming officieel in de kerk werd aanvaard.

Van der Knijff gaat nauwkeurig na hoe in de loop van de zestiende en zeventiende eeuw met de gezangen werd omgegaan. Tot 1773, toen de nog steeds bestaande bundel vastgesteld werd. Gezien de huiver voor het zingen van vrije teksten buiten de Bijbel om, zou je verwachten dat al die gezangen teruggaan op Bijbelteksten. Voor een aantal is dat ook het geval, zoals de Lofzangen van Zacharias en ­Maria. Toch staan er ook vrije teksten in, zoals een morgen- en een avondgebed en een ‘Gebed voor de predikatie’. Dat laatste lied werd in de kerk gezongen, maar de andere twee zullen meer voor huiselijk gebruik bedoeld zijn geweest. Een opvallende constatering is dat het wisselende aantal gezangen in de diverse liedboeken niet door kerkelijke vergaderingen, maar door drukkers en uitgevers werd bepaald. Kennelijk hadden die steeds een dikke vinger in de pap, zoals dat ook gebeurde bij de kerkelijke discussies over de vraag of de berijming van Dathenus vervangen moest worden door de veel ­betere van Marnix van Sint-Aldegonde. De drukkers staken daar een stokje voor, ze hadden nog te grote voorraden van Dathenus’ berijming.

helder geschreven

Van der Knijff is redacteur bij het Reformatorisch Dagblad. Dat zal een van de redenen van zijn heldere schrijfstijl zijn. Het boek leest als een trein, al is het wel dik. Je moet ook wel echt in het onderwerp geïnteresseerd zijn om het tot het eind uit te lezen.

De uitvoering van het boek is royaal. Er zijn duidelijke schema’s aan toegevoegd en hier en daar zijn mooie illustraties te vinden. Een mooie toegift is een cd met daarop orgelbewerkingen van alle twaalf gezangen. Met als extra ‘Het Eigen Geschrift van David’. Ze werden gespeeld door Jan Luth op het orgel van de Grote Kerk in Harlingen. Het gaat daarbij niet alleen om al bestaande bewerkingen, enkele componisten maakten speciaal voor deze cd nieuwe variaties op de oude gezangen. ¦

Heilige gezangen

Jaco van der Knijff. Uitg. ­Labarum Academic, Apeldoorn 2018. 623 blz. gebonden met cd. € 39,95

+ boeiend geschreven ­proefschrift

+ mooie muzikale toegift

- het boek is wel wat dik

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

De geboorte van de moderne jazz

Blue Train, dat John Coltrane opnam in 1957, staat hoog in de ‘beste-jazzplaat-ooit’-lijstjes. Nu is de plaat, opgepoetst en uitgebreid, opnieuw uitgebracht. Het is betoverend om de geboorte van de moderne jazz te horen.

Afbeelding

Moby probeert de tijd te vangen op nieuw ambient album

Grootse muziekprojecten met veel sfeer en associatie kun je moeiteloos overlaten aan de Amerikaan Moby. Nu is er Ambient 23. Het album is een kwestie van ondergaan.

Afbeelding

Eindelijk is de 'nieuwe' Wilco fysiek beschikbaar

Het album Cruel Country van de band Wilco is een dubbelalbum met maar liefst 21 (!) songs, goed voor een luisterrit van vijf kwartier. Een album met een bijna ingetogen sfeer.

Afbeelding

Sam Ryder: 'gewoon' weer een popster erbij

Hoe succesvol kun je zijn als popartiest? Het debuutalbum There's Nothing but Space, Man! van de Britse zanger Sam Ryder kwam eind vorig jaar uit en verschijnt nu al in een 'Super UItra Deluxe'-versie.

Afbeelding

Bob Dylan zong altijd al over sterfelijkheid

Een afscheidsalbum, dachten de media toen Bob Dylan in september 1997 het album Time Out of Mind uitbracht. Hij was maar net aan de dood ontsnapt en tekst en muziek waren donker van timbre. Een kwarteeuw later reconstrueert een cd-box het proces, dat meer overleven en hoop ademt.

Afbeelding

Verzamelalbum Paul Weller origineel, uitgebreid en over de top

De Brit Paul Weller blijft een vat vol originele, kritische en geestige muzikale uitvallen. Het verzamelalbum Will Of The People is zijn tweede compilatiealbum. Soms wat over de top.