Luister naar

De Tweede Wereldoorlog in kaarten en grafieken

Recensie
De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog brengt de oorlog, en de tijd die volgde, op leerzame wijze in kaart en dwingt de lezer tot nadenken en vragen stellen.
Willem Bouwman
donderdag 9 april 2020 om 13:30
Overzichtskaart van overvallen van het verzet op distributiekantoren, bevolkingsregisters, gevangenissen en politiebureaus.
Overzichtskaart van overvallen van het verzet op distributiekantoren, bevolkingsregisters, gevangenissen en politiebureaus. beeld uit besproken boek

Een nadeel van veel boeken over de Tweede Wereldoorlog is, dat er geen kaarten in staan, of dat de kaarten zo weinig informatie geven. Dat is slecht voor het historisch inzicht. Het is goed te weten dat er in mei 1940 bij de Grebbelinie zwaar gevochten is, maar die kennis is van weinig nut voor wie niet weet waar de Grebbelinie lag. Lag Woudenberg ten westen van de linie of ten oosten ervan? Nog een voorbeeld. In de oorlog bleven de meeste burgemeesters nog jaren op hun post, waardoor ze soms voor moeilijke keuzes kwamen te staan. Hoever mochten ze tegemoet komen aan de Duitse wensen, ‘om erger te voorkomen’, zonder een collaborateur of landverrader te zijn? Over dat probleem is zo veel gediscussieerd dat ‘de burgemeester in oorlogstijd’ een begrip geworden is. Minstens zo interessant is de vraag hoeveel burgemeesters er waren, en of er een patroon zat in de spreiding van goede en foute burgemeesters.

Het beantwoorden van zulke vragen is eenvoudiger geworden dankzij de Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog, een uitgave van Noordhoff Atlasproducties en het Nationaal Comité 4 en 5 mei. De atlas laat zien dat er aan het thema van de ‘burgemeester in oorlogstijd’ interessante geografische kanten zitten. Een kaartje met alle 1054 gemeenten van Nederland toont verschillende tinten bruin: van donkerbruin, waar de burgemeester al vroeg vertrok, tot zeer lichtbruin, waar de burgemeester tot na de zomer van 1944 op zijn post bleef. Noord-Holland, Zuid-Holland en Limburg kleuren het donkerst. Waarom? De atlas geeft het antwoord niet. Hij verwijst naar literatuur over de oorlog, zoals het standaardwerk van Peter Romijn, Burgemeesters in oorlogstijd.


Overzichtskaart van overvallen van het verzet op distributiekantoren, bevolkingsregisters, gevangenissen en politiebureaus. - beeld uit besproken boek

wereld van nu

De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog telt tien hoofdstukken, die chronologisch en thematisch geordend zijn. Het eerste hoofdstuk gaat over Europa in de jaren twintig en dertig, het laatste over vrijheid wereldwijd, dat wil zeggen: economische, politieke en individuele vrijheid in de wereld van nu.

Het laatste hoofdstuk laat zien dat de titel van het boek wat krap gekozen is. Vijf van de tien hoofdstukken gaan over de wereld na de oorlog, over Nederland na 1945, de Koude Oorlog, internationale samenwerking. Die brede opzet sluit aan bij de manier waarop de oorlog in Nederland herdacht wordt, met aandacht voor ‘allen – burgers en militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties’. De vredesoperaties zijn in kaart gebracht, van Korea in 1950 tot in Irak en Syrië nu.

De eerste vijf hoofdstukken over de tijd tot 1945 zijn sterk gericht op Nederland, met aandacht voor de verzuiling en de economische crisis van de jaren dertig. De verzuiling is goed te illustreren met kaarten, zoals de kaart die de geografische spreiding van de NSB-kiezers bij de Statenverkiezingen laat zien. De NSB kreeg toen 7,94 procent van de stemmen. De partij was sterk oververtegenwoordigd in Winterswijk, de Limburgse mijnstreek, Zandvoort en het noordoosten van de provincie Drenthe. Zo’n kaartje maakt nieuwsgierig: waarom deed de NSB het zo goed in Winterswijk en Zandvoort? En is er een verband tussen het hoge percentage NSB’ers in Limburg en het feit dat veel Limburgse burgemeesters al snel na de Duitse inval opstapten?

De atlas zal in het voortgezet onderwijs worden verspreid, dankzij financiers. Leerlingen die zoeken naar een onderwerp voor een profielwerkstuk, kunnen in deze atlas ideeën opdoen. Uit een kaart met alle werkkampen voor werkloze jongeren in 1936 moet een interessante vraagstelling te destilleren zijn. Er waren enkele tientallen van zulke kampen. De meeste lagen in een smalle strook die dwars door Nederland loopt, van De Steeg bij Arnhem tot Bentveld bij Haarlem. Waarom juist daar? En wat doet dat clustertje werkkampen voor werkloze jongeren in het zuidwesten van Brabant, rond Ginneken en Goirle? De kaart met verzetsdaden prikkelt de nieuwsgierigheid: waarom werden er in Groningen veel meer aanslagen op distributiekantoren en bevolkingsregisters gepleegd dan in Drenthe? Waarom waren er volgens de kaart geen gewapende verzetsdaden op de Waddeneilanden?

foto’s en teksten

Ook interessant voor wie wat minder op de feiten is gespitst of wat filosofischer is aangelegd: welke opvatting over vrijheid hanteren de samenstellers van dit boek? Bij individuele vrijheid denken ze aan abortus, seksuele diversiteit, privacy, euthanasie en de legalisering van wiet, wat misschien iets zegt over de overheersende denkrichting in Nederland.

In de tijdbalk waarmee elk hoofdstuk begint, worden de belangrijkste jaartallen genoemd. Tot de negentien belangrijke jaartallen bij het thema ‘Vrijheid wereldwijd’ behoren niet alleen ‘9 november 1989: val van de Berlijnse Muur’ en ‘10 december 1948: Universele Verklaring van de Rechten van de Mens’, maar ook ‘9 oktober 1967: in Nederland verschijnt Phil Bloom als eerste naakte vrouw op televisie’. Het zegt iets over het vrijheidsbegrip van de samenstellers, maar wat precies? De atlas stemt dus tot nadenken.

De  Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog is geen atlas in de zuivere zin van het woord: een boek met geografische of andere kaarten, prenten, portretten of tekeningen. Het boek bevat veel grafieken, foto’s, en teksten waarin de kaarten worden toegelicht.

Die teksten zijn informatief en objectief; ze vergroten het begrip van de bijbehorende kaart aanzienlijk. Het is al met al een leerzaam, verhelderend en inspirerend boek. Het spoort aan tot verder lezen, over de opgestapte burgemeesters in Limburg bijvoorbeeld. De verklaring ligt bij de Limburgse graaf en NSB’er Max de Marchant et d’Ansembourg.

Niet lang na de Duitse inval werd hij ‘commissaris der provincie’ in Limburg. Hij eiste
dat alle Limburgse burgemeesters het gedachtegoed van de NSB moesten uitdragen, waarop 44 burgemeesters, bijna allemaal lid van de katholieke politieke partij RKSP, ontslag namen.

De Bosatlas van de Tweede Wereldoorlog

Uitg. Nationaal Comité 4 en 5 mei & Noordhoff Atlasproducties.

Groningen 2020. 256 blz. € 39,95

+ verhelderend en inspirerend

+ prachtig vormgegeven


beeld

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.