Luister naar

Omstreden Dirk Hannema was 'van de kunst'

Nieuws
Van Dirk Hannema weten we drie dingen: hij werd al jong directeur van Museum Boijmans, was ‘fout’ in de oorlog en liet zich bedotten met een pseudo-Vermeer. Maar wie was degene áchter die snelle carrière en verkeerde keuzes? Kunsthistoricus Wessel Krul portretteert de omstreden kunstpaus in een doorwrochte biografie. Van Dirk Hannema weten we drie dingen: hij werd al jong directeur van Museum Boijmans, was ‘fout’ in de oorlog en liet zich bedotten met een pseudo-Vermeer. Maar wie was degene áchter die snelle carrière en verkeerde keuzes? Kunsthistoricus Wessel Krul portretteert de omstreden kunstpaus in een doorwrochte biografie.
Margaretha Coornstra
vrijdag 30 november 2018 om 03:00
Grote zaal met door Dirk Hannema verzamelde kunstwerken in kasteel Het Nijenhuis in Heino/Wijhe.
Grote zaal met door Dirk Hannema verzamelde kunstwerken in kasteel Het Nijenhuis in Heino/Wijhe. nd

‘Illusie is een zinsbegoocheling die aanhoudt, zelfs wanneer men weet dat het veronderstelde object niet echt is.’ Dit Kant-citaat noteerde Wessel Krul voor in zijn biografie over de omstreden kunstverzamelaar Dirk Hannema. De omvangrijke klus was een opdracht van twee Hannema-gerelateerde musea, Boijmans van Beuningen en De Fundatie. Half oktober verscheen het resultaat: Hannema, museum­directeur. Over kunst en illusie. Een lijvig boek, 635 bladzijden bedrukt in een vrij kleine letter. En toch, sla je het zomaar open, dan leg je het niet zomaar weg. Hoe zwaar het ook in de hand ligt, de tekst leest licht en soepel; als een roman, om dat cliché te gebruiken. Maar, zegt Krul: ‘… ik heb die roman niet geschreven, want de werkelijkheid is vaak al fascinerend en wonderlijk genoeg.’

Dirk Hannema wordt geboren in een Fries geslacht van welgestelde kooplieden. Moeder is jonkvrouwe Minnie de Stuers, een toegewijd kunstliefhebster. Op het gymnasium blijkt Dirk een moeizame leerling die zich slecht kan concentreren. Wel doet hij als gymnasiast zijn eerste kunstaankoop: voor 40 gulden tikt hij een vies oud schilderijtje op de kop dat een fraaie Jongkind blijkt. Na een paar keer zittenblijven slaagt hij uiteindelijk voor het eindexamen. De kunst heeft hem dan al definitief te pakken. Hij laat zich scholen door de gezaghebbende kenners H.P. Bremmer en Abraham Bredius. Later volgt hij colleges kunstgeschiedenis bij Willem Vogelsang in Utrecht.

Als 24-jarige student wordt hij wetenschappelijk medewerker van Museum Boijmans, dan nog gehuisvest in een oud pand. Bij zijn benoeming tot directeur is hij amper 26.

Dirk Hannema tijgt voortvarend aan de slag. Met zijn scherpe intuïtie en ‘dwingende charme’ gaat het lobbyen hem uitstekend af. Hij wint meerdere havenbaronnen voor zich, onder wie verzamelaar D.G. van Beuningen, en laat in 1935 een hypermodern gebouw openen.

In 1937 doet hij een fabelachtige ontdekking: een onbekend meesterwerk van Johannes Vermeer, De Emmaüsgangers, en weet er de hand op te leggen. Van heinde en verre komen kunstpelgrims naar Boijmans om het verstilde tafereel te aanschouwen. De trotse Hannema krijgt een eredoctoraat van de Universiteit Utrecht.

‘Des te groter was natuurlijk de teleurstelling toen het in 1948 tóch definitief een vervalsing van Han van Meegeren bleek’, zegt Ralph ­Keuning, directeur van De Fundatie. ‘Het tekent de persoon Hannema dat hij niet alleen vasthield aan zijn Vermeer-toeschrijving, maar vervolgens nog tien andere Vermeers in zijn collectie meende te ontwaren. Sommige daarvan zijn prachtig, zoals het familieportret door Jürgen Ovens. Maar er zitten ook dingen tussen waarvan ik denk: mijn hemel, hoe kún je? Een interessante figuur, met dat briljante maar ook dat grillige.’

borstbeeld

De tweede inschattingsfout maakt Hannema tijdens de bezetting. Hoewel geen antisemiet en geen NSB-lid, laat hij zich in 1943 door Anton Mussert benoemen tot Gemachtigde voor het Museumwezen. Keuning: ‘Kruls beschrijving van Hannema’s houding stemt overeen met hoe wij ermee omgaan. Wel die collaboratie benoemen, maar tegelijk aangeven dat Hannema zijn redenen had. Hij vond dat een aantal belangrijke Nederlandse collecties toch vooral niet naar Duitsland mochten gaan.’

Daarnaast ‘had Hannema wel iets met macht’, meent Keuning. ‘Ook daarop gaat Krul grondig en boeiend in. Zoals met dat borstbeeld van zijn opa die generaal was en dat hij een prominente plaats gaf. Dat autoriteitsprincipe sprak hem wel aan. Maar de conclusie van Wessel Krul dat Hannema politiek-ideologisch naïef was, die staat als een huis. En ook dat er nooit sprake is geweest van oorlogsmisdaden.’

Hannema breekt zelfs een lans voor Joodse kunstenaars en vermeend ‘ontaarde’ kunstwerken. Ook tracht hij – met wisselend succes – om mensen voor de Arbeitseinsatz te behoeden. Tegelijk is hij bereid om kunst aan te kopen uit collecties waarvan hij weet dat die door gevluchte Joodse landgenoten zijn achtergelaten; iets wat Krul ‘niet fijngevoelig’ noemt.

In 1945 wordt Hannema gearresteerd, geïnterneerd en ten slotte vrijgesproken, maar zijn positie als directeur is onhoudbaar. Hannema is verbijsterd: hij handelde toch in het belang van het Nederlandse kunstleven?

Naderhand resideert hij in Kasteel Het Nijenhuis bij Heino. Hij brengt zijn verzameling onder in een stichting die hij naar zijn ouders noemt: Hannema-de Stuers Fundatie. Daarmee legt hij de basis voor het huidige Museum de Fundatie. Naast Het Nijenhuis bij Wijhe heeft dat sinds 2005 nog een tweede locatie: het Paleis aan de Blijmarkt in Zwolle.

lone wolf

De expositie bij de biografie is geen reconstructie van Het Nijenhuis in Hannema’s tijd, maar bouwt op zijn ideeën voort. Daarbij hoort ook nieuwe, dus 21ste-eeuwse kunst. Zoals de glazen eettafel met stoelen van Jan Fabre. Of de conceptuele installatie De Waarde van Kunst (2015) van Hans van Houwelingen: een zwarte man, gebukt onder een stapel rijstzakken. Van Houwelingen voorzag de barokke marmeren zwoeger van extra zakken rijst, hing een gouden Rolex om de pols en benoemde Hannema tot maker van het eindresultaat: toeschrijving als onderdeel van het werk.

Bij lezing van de biografie komt éven het woord ‘eenzaam’ op. Hoe charmant Hannema ook was, ooit noemde hij zichzelf een ‘lone wolf’. En als homoseksueel in een periode waarin ‘diversiteit’ geen maatschappelijk ­begrip was, bleef hij gesloten over zijn lief­­­­desleven, ‘zo dat er al was’, schrijft Krul.

Ralph Keuning gelooft niet zo in die eenzaamheid. ‘Hannema was ‘van de kunst’. Ik heb veel mensen ontmoet die ‘van de kunst’ zijn en zich vooral zorgen maken hoe het moet als ze hun werk niet meer kunnen doen. Kijk ik naar dat lange leven van Hannema, die al jong begon met kunst verzamelen en dat altijd is blijven doen, dan denk ik dat hij een vervuld leven heeft geleid. Zelf werk ik nu elf jaar met zijn collectie en merk hoe die een eindeloze bron van mogelijkheden is. Dat heeft hij vast zelf ook permanent ervaren. Dus ik kan me voorstellen dat hij juist heel gelukkig was. Bij elke stap die ik in Het Nijenhuis zet, kom ik hem tegen. En dan voel ik dit kasteel echt als een huis van geluk.’ ¦

naar aanleiding van

Hannema, museum­directeur. Over kunst en ­illusie

Wessel Krul. Uitg. Prometheus, Amsterdam 2018. 635 blz. € 49,99

Expositie: Hannema, ­verzamelaar, museum­directeur en kasteelheer

T/m voorjaar 2019. Kasteel Het Nijenhuis, Heino/Wijhe.

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.