Luister naar

Marilynne Robinson: Wie een mens ontmoet, ontmoet God

Nieuws
Laten we van waarde zijn. We kunnen zó veel. Waarom maken we daar niet meer gebruik van? Marilynne Robinson over schoonheid en genade tegenover angst en vijandigheid.
Maurice Hoogendoorn
zaterdag 29 december 2018 om 03:00
Marilynne Robinson: ‘Het is beschamend om te zien hoe graag mensen vijandig wíllen zijn.’
Marilynne Robinson: ‘Het is beschamend om te zien hoe graag mensen vijandig wíllen zijn.’ Dick Vos

Ze is vooral bekend van haar fictie, de Gilead-trilogie over predikant John Ames in Iowa, waarmee ze in 2005 de Pulitzerprijs won. Maar de Amerikaanse Marilynne Robinson is ook een groot denker en essayiste. In 2015 trok ze aandacht door een reeks gesprekken met toenmalig president Barack Obama, over geloof en politiek. In dat genre past ook haar nieuwste essaybundel: Wat doen wij hier?

In een van de essays is een citaat opgenomen. Het is aardig om te raden van wie het is – met die gedachte noteerde Robinson het namelijk ook.

‘Wij moeten op zoek gaan naar het evenbeeld van God in alle mensen, aan wie wij alle eer en liefde verschuldigd zijn. (...) Daarom hebt gij, wie gij ook ontmoet die uw hulp nodig heeft, geen enkele reden hem uw hulp te weigeren. (...) Zeg: “Hij is verachtelijk en waardeloos”, maar de Here zal aantonen dat hij hem heeft uitverkoren om hem de schoonheid van zijn eigen evenbeeld te schenken.’

Het is een citaat uit de Institutie van Johannes Calvijn. Robinson schreef het op om een ­hardnekkig stereotype te corrigeren. Volgens velen vandaag was de reformator ‘de peetvader van de kerk met het harde hart en de tot vuist gebalde hand’, maar zo ziet Robinson hem duidelijk niet. Calvijn ligt nauw aan haar hart.

De passage is treffend voor Robinsons nieuwe boek, zelfs treffend voor wie zij ís. Er spreekt liefde uit voor mensen, groepen en stromingen die bepaald niet (meer) in de mode zijn. De Amerikaanse schrijfster refereert bijvoorbeeld ook veelvuldig aan de puriteinen, die tegenwoordig, net als Calvijn, meer negatieve dan positieve associaties oproepen. Het andere dat Robinson tekent, is het mensbeeld dat Calvijn hier neerzet: de mens als evenbeeld van God. Ook dat gegeven keert in tal van haar essays terug. Ze bracht het onlangs nog ter sprake bij de conferentie van het Nexus Instituut, waarvoor ze naar Nederland kwam. De moderne democratie is gestoeld op het idee van de mens als evenbeeld van God, stelde ze, en ze waarschuwde voor wat komen kan als we dat ­mensbeeld vaarwel zeggen, als we gaan ontkennen dat de mens een ziel heeft en alleen zijn brein is.

rebels

Twee dagen na haar Nexus-lezing is Robinson (75) beschikbaar voor interviews. De zondag heeft ze uitgerust – hoewel, haar bezoek aan het Rijksmuseum vond ze vrij intensief.

Waarom voelt u zo sterk de behoefte om het op te nemen voor mensen die vandaag niet meer geliefd zijn? Een rebelse karaktertrek?

Robinson lacht uitbundig. ‘Bij mij of bij hen? Ach, het baart me gewoon zorgen als het werk wordt genegeerd van mensen die in veel gevallen heroïsch goed waren, puur omdat we nu door een vervorming in de geschiedenis anders tegen hen aankijken. Terwijl we zo veel van hen kunnen leren. Maar ja, teruggaan naar het verleden en de context erbij zoeken, daar nemen niet veel mensen de tijd voor.’

U komt in uw essays vaak uit bij de puriteinen, een protestantse stroming die nu associaties oproept als ‘prekerig, schijnheilig en bekrompen’. Hoe begon die liefde?

‘Ik ben altijd al geïnteresseerd geweest in de Amerikaanse geschiedenis, en ik heb een tijdje in New England gewoond, een regio waar de Engelse en Nederlandse puriteinen veel invloed hebben gehad. Op een gegeven moment ben ik me daarvan bewust geworden en er verder ingedoken. Toen ontdekte ik dat de vroege Amerikaanse literatuur er ook sterk door is beïnvloed – schrijvers als Emily Dickinson en Walt Whitman, die ik zeer bewonder. En dat de puriteinen aan de basis stonden van veel sociale hervormingen die wezenlijk zijn voor dit land. Openbaar onderwijs. De afschaffing van de slavernij.’

Waarom wordt er dan nu zo negatief over hen gedacht?

‘Als je veel invloed hebt, roep je ook polemiek en weerstand op. De puriteinen vonden geletterdheid belangrijk, en geletterdheid maakt meestal ook welvarend en machtig. Ze vonden sociaal bewustzijn belangrijk. Hun invloed was bijna onvermijdelijk, en dat heeft tot afgunst geleid.’

U geeft, in navolging van Calvijn en Jonathan Edwards, hoog op van de mens. Hij is het evenbeeld van God. Maar die mens is ook tot gruwelijkheden in staat.

‘Dat klopt, en dat wist Calvijn ook. De erfzonde. Ik heb niet de illusie dat de mens altijd goed handelt. Maar de vraag is: wat kies je te benadrukken? Ik geloof dat slecht gedrag aangemoedigd wordt door cynisme, of door mensen te negeren. Maar als je de samenleving ten goede wilt veranderen, moet je mensen leren welk goeds ze kunnen doen. Als je voor een klas met leerlingen staat, moet je gelóven dat je een vuur in hen kunt ontsteken, je moet het beste uit hen willen halen. Dat doe je niet door laag in te zetten, weinig te verwachten. De mens kan niet evenbeeld van God wórden, hij ís Gods evenbeeld. We zijn weliswaar een beschadigd evenbeeld, en vaak verborgen, maar dat essentiële feit houdt nooit op waar te zijn en mag ook nooit gerelativeerd worden.’

U stelt dat we geringschattend over de mens zijn gaan denken. Hoe komt dat?

‘Het is natuurlijk makkelijker omgaan met andere mensen als je ze minder waarde toekent. Je kunt ze onderbetalen, of zelfs uitsluiten. We zullen onszelf moeten blijven leren dat ieder mens van grote waarde is. Kerken verkondigen dit feit helaas niet meer zo sterk – ze voelen zich kwetsbaar en bedreigd en durven niet veeleisend te zijn. Want het idee dat de mens het evenbeeld van God is, schept verplichtingen en geeft verantwoordelijkheid. Het betekent dat we in elke ontmoeting met een ander mens God zelf ontmoeten. Dat maakt beslissingen veel complexer.’

De titel van uw nieuwe boek luidt: Wat doen wij hier? Wat is daarop uw antwoord?

‘Ha! Poeh. Nou, twee antwoorden. Onze eerste reactie zou verwondering moeten zijn over het feit dát wij hier zijn. Dat is buitengewoon. Ik weet dat er wetenschappers zijn die nu opperen dat er misschien meerdere universums zijn, en dat er wellicht elders ook leven is. Maar daarvoor is nog geen bewijs – het is een geloof. En bovendien, als er ergens anders leven is, wat voor leven dan? De opties zijn talloos.

Maar goed, wij zijn dus hier, op deze aarde. En we kunnen zó veel. Waarom maken we daar niet beter gebruik van? Laten we van waarde zijn. Mensen zijn in staat briljante dingen te doen. Laten we dat alsjeblieft beseffen. Als ik lees over een oorlog, denk ik ook altijd: wat zonde dat er zo veel verloren is gegaan. Niet alleen soldaten en burgers van 19 jaar, maar ook potentiële dichters en wiskundigen. Wat als we van al die oorlogen waren weggebleven?’

Waarom maken we er vaker niet dan wel het beste van?

‘We zijn niet de enigen, we moeten omgaan met andere mensen. De meeste mensen zijn bezig ergens bij te horen, in te passen, om veilig te kunnen slapen, om te kunnen eten. Voor velen is het moeilijk om vanuit hun moeilijkheden omhoog te kijken.’

Toch gelooft u dat schoonheid en waarheid uiteindelijk zullen zegevieren. Waarop baseert u die hoop?

‘Als schoonheid maar eventjes de kans krijgt, kan ze al een groot effect hebben. Maar mijn hoop is vooral religieus; ik geloof dat er meer is dan deze wereld.’

Wat hebben schoonheid en genade precies met elkaar te maken? U suggereert een verband.

‘Het zijn twee zijden van dezelfde medaille. Schoonheid biedt een inkijkje in de uiteindelijke, volmaakte schoonheid. En dat kan op heel veel manieren. Bijna alles kan mooi zijn, als je schoonheid ziet als het geniale idee achter de realiteit, en lelijkheid als de vervorming ervan. Ook dat heb ik geleerd van schrijvers als Dickinson en Whitman: God leert ons in alles iets. Van alles wat we zien en ervaren, kunnen we iets leren, heel diep. En tegelijk, ook dat is calvinistisch: onze geest maakt afgoden. Dus wees bescheiden met je conclusies. Aan de ene kant kunnen we dus radicaal openstaan voor ervaringen, en tegelijk moeten we kritisch zijn over welke conclusies we trekken op grond van onze ervaringen.

Jonathan Edwards noemt schoonheid de handtekening van God. Schoonheid ontmoeten is een soort openbaring. Ze kent geen herhaling. Iedere keer als we schoonheid zien, leren we opnieuw wat schoonheid is. We willen graag een simpele realiteit zien, maar de wereld waarin wij leven is complex en ongelooflijk rijk. Laatst las ik over spinnen die hun kinderen verplegen. Nu kijk ik nooit meer hetzelfde naar ze! Dat dit soort interacties bestaan! We vergeten zo vaak dat de hele planeet vol genadige details is.’

angst en vijandigheid

Robinson bespreekt in haar essays ook de Amerikaanse politiek, waarover ze zich zorgen maakt. Ze beschrijft hoe er verwijdering ontstond tussen haar en haar moeder, die inmiddels is overleden, toen haar moeder Fox News ging kijken, een rechtse tv-zender.

Wat is uw grootste zorg over de Amerikaanse politiek?

Robinson zucht diep. ‘Fox News heeft ontdekt dat angst en vijandigheid goed verkopen. Het is beschamend om te zien hoe graag mensen vijandig wíllen zijn. Wat ik me vooral afvraag, is of die angst en vijandigheid onze cultuur blijvend gaan beïnvloeden, of dat dit een tijdelijke koortsdroom is, een vreemde interval waar we, hopelijk, beter uit komen. Er zijn behoorlijk veel Amerikanen die denken dat we een goede president hebben, dus het wordt nog moeilijk om dit uit het systeem te krijgen.’

Robinson gaat in haar essays geregeld tekeer tegen christenen die angst en vijandigheid cultiveren. ‘Tegenwoordig wordt het christendom niet geminacht omdat dat het evangelie van geloof, hoop en liefde is, maar omdat dat christendom van die christenen, onder welk voorwendsel dan ook, vastbesloten is slecht nieuws te brengen voor armen en vreemdelingen, en daar zelfs vooringenomen over te doen.’

U komt open uit voor het feit dat u christen bent, maar tegelijk schaamt u zich vaak voor mensen die zich ook zo noemen. Is dat een worsteling?

‘De christenen van mijn soort, om het zo maar te zeggen, neigen ernaar zich rustig te houden. Maar ik weet ze wel te vinden, hoor. Dat mensen het christendom misbruiken voor eigen gewin is niet nieuw. Maar ik denk dat deze groep die vijandigheid cultiveert in naam van het christendom – tegenover immigranten of tegenover homo’s –, geen lang leven meer beschoren is. Veel jonge mensen uit de regio’s waar deze beweging sterk is, passen de cultuur aan of vertrekken.

Ik ontmoet soms christenen in Amerika die doen alsof zij bedreigd worden. Ze zijn bang zonder aanleiding. Mijn kaarten liggen op tafel, het is duidelijk waar ik sta. Ik heb romans geschreven over een dominee in Iowa! Maar ik ben nooit op verzet gestuit. Mijn uitgever heeft me niet ­tegengehouden. Sterker nog, Gilead is zelfs in landen als China en Iran gepubliceerd.’ ?

2019: jonge, nieuwe politici

‘Ik put hoop uit het onlangs verkozen Huis van Afgevaardigden. Er zijn veel jonge mensen in gekomen die de waarde van primaire politieke gedachten hebben herontdekt. Ze zijn loyaal aan de grondwet en de onafhankelijkheidsverklaring. En bovendien is het een heel divers Huis geworden, met veel mensen uit minderheden. Ze zijn geïnteresseerd geraakt in politiek omdat het er nu op aankomt. Met wat geluk zorgen deze afgevaardigden voor een nieuw begin.’

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Expositie Brave New World: Jonge internationale schilders vechten voor de wereld door te schilderen

Zestien jonge internationale schilders laten in Museum de Fundatie in Zwolle hun visie op de toekomst zien. Ze zien een Brave New World: ‘Terwijl de wereld brandt, behouden ze het geloof in de toekomst, in kracht en schoonheid en verdieping.’

Afbeelding

In de gaten gehouden in Vesting Elburg: je had een honds bestaan

In een middeleeuws gebouw in de Vesting Elburg, wordt duidelijk wat de herkomst van de uitdrukking ‘in de gaten houden’ is. Blij word je er niet van. Willem Bouwman maakte een wandeling door het vroegere vestingstadje.

Afbeelding

Oscarnominaties

In de Oscarrace gaat de sciencefiction-actiekomedie Everything Everywhere All At Once aan kop. De film maakt het vaakst kans op een beeldje. De Belgische dramafilm Close haalde een nominatie voor Beste Internationale Film..

Afbeelding

Deze kunstenaar maakte van miljoenen doorns een enorme kathedraal

Kunstenaar Herman van Bergen bouwde in Willemstad een enorme kathedraal van doornen. Het kunstwerk klaagt de destructieve mens aan en is tegelijk een ode aan de vrije geest. ‘We moeten op zoek naar de verbinding tussen alle religies’

Afbeelding

Wat heeft Napoleon te maken met knakworst in blik?

In deze tijd zijn vlees, groenten en fruit altijd verkrijgbaar. Voedsel kan gekoeld of ingevroren bewaard worden al wordt dat lastiger tijdens een reis. Dan biedt blik uitkomst. En daar heeft Napoleon alles mee te maken.

Afbeelding

Het Schildersmuseum in Elburg. 'Huisschilderwerk en kunstschilderwerk gaan nogal eens in elkaar over'

De officiële opening van het Schildersmuseum in Elburg wordt eind maart dit jaar verwacht. Alles op de zolder van Museum Elburg ademt dus nog work in progress.