Luister naar

Literatuur: even laat de oorlog je niet koud

Nieuws
De voormalige Britse militair Harry Parker heeft met zijn eerste roman een bijzondere krachttoer uitgehaald. Vanuit het perspectief van 45 voorwerpen vertelt Anatomie van een soldaat het verhaal van soldaat Tom Barnes. Soldaat BA5799, uitgezonden naar een land zonder naam in het Midden-Oosten.
vrijdag 13 mei 2016 om 03:00
Amerikaanse soldaten in Afghanistan. De oorlogen die ‘onze jongens’ nu voeren zijn veel complexer dan de oorlogen in de vorige eeuw.
Amerikaanse soldaten in Afghanistan. De oorlogen die ‘onze jongens’ nu voeren zijn veel complexer dan de oorlogen in de vorige eeuw. ap / Julie Jacobson

Alles duidt op Afghanistan, maar het gaat de schrijver niet om het conflict. Het gaat niet om de politiek. Dit verhaal gaat om mannen in een oorlog.

Door soldatenlaarzen, een kogel en een vlag die geplaatst is op een graf neemt Harry Parker de lezer mee in zijn verhaal. Want de roman is, hoewel fictie, bovenal zijn persoonlijke verhaal. Parker stapte in Afghanistan op een bermbom. Het was een moment van onoplettendheid, vlak bij zijn basis. In het verlangen naar een veilig onderkomen nam hij één risicovolle stap te veel. Het kostte de kapitein zijn beide benen. Eentje werd door de bermbom weggeblazen. Een tweede moest later worden afgezet. Te veel aangetast door infecties die ook de rest van zijn lichaam bedreigden.

In zijn boek laat Parker kapitein Tom Barnes het hele proces opnieuw ondergaan. De schrijver schuwt daarin geen enkel detail. De akeligheid van het lijden komt keihard aan als hij niet alleen de bermbom als onderwerp neemt om het verhaal te vertellen, maar ook de machine die in de handen van een arts zijn tweede been afzet. ‘Hij haalde mijn trekker over en mijn blad begon te vibreren, met als gevolg dat de tanden zich tot een eenheid verwrongen. Hij duwde harder aan tot mijn blad een trilling had van zesduizend keer per minuut. Mijn doordringende gejammer verspreidde zich nu door de kamer en de mannen en vrouwen kregen iets schichtigs’ ... ‘Ik begon te snijden en mijn toonhoogte veranderde. Mijn blad werd al snel heet en ze spoten een zoutoplossing op me.’

Het is als lezer maar moeilijk om verder te lezen als het apparaat de amputatie volbrengt. Hoe knap is het dan van de schrijver dat hij dit verhaal – zijn verhaal – toch op papier weet te krijgen? Meer ook omdat Parker niet ophoudt alleen zijn eigen verhaal te vertellen. Hij weet de oorlog groter dan hemzelf. Zo vertelt hij ook de verhalen van Faridun en Latif. Twee jongens uit het gebied waar de Britse soldaat zijn basis heeft. De een kiest ervoor te vechten tegen de Britten. De ander is gehoorzaam aan zijn vader, een van de landheren die besloten hebben de Britten te steunen. Hun lot is uiteindelijk hetzelfde, in een oorlog waarin eerlijkheid lang niet altijd een doorslaggevende rol speelt.

Dat laatste is misschien wel de reden dat het lezen van een boek over een Britse soldaat in het Midden-Oosten in eerste instantie zo onaantrekkelijk is. Terwijl we ons zestig jaar na dato nog altijd verheugen in nieuwe boeken over de Tweede Wereldoorlog, is het makkelijk je af te sluiten voor de oorlogen die nu gevoerd worden, door ‘onze jongens’. Veel complexere oorlogen, met veel complexere uitrustingen.

geen gevoel

Misschien komt het door het ontbreken van een helder onderscheid wie nu de vijand is in dit conflict. Terroristen wellicht. Maar zo zwart-wit is het niet. Want wanneer ben je een terrorist, wanneer ben je een opstandeling? En hoe bestrijd je terroristen met een basis in een vreemd land? Wat is de legitimiteit van een oorlog op grondgebied dat zo ver weg is?

Het zijn ook de vragen die Parker aanraakt. Door de afstandelijke manier van schrijven vanuit dingen – een zak kunstmest en een drone hebben immers geen gevoel en geen intentie – raakt hij daarin precies de juiste snaar. Een snaar die ervoor zorgt dat je wél verder wilt lezen over een oorlog. Dit keer wel.

Bovenal brengt hij op indringende wijze een oorlog dichtbij waar we ons soms liever niet in willen verdiepen. Vanuit een kogelvrij vest, een nachtkijker en een geïmproviseerde bom met kunstmest wordt het verhaal verteld van een oorlog die eigenlijk geen oorlog is. Eerder een kat-en-muisspel tussen mensen die elkaar niet verstaan, elkaar niet begrijpen.

Zonder dat het storend is, springt de roman vooruit en naar achteren in de tijd. Van de aankomst van de kapitein in de woestijn tot aan de ontploffing van de bom en de revalidatie en het aanmeten van nieuwe protheses – ook zij vertellen hun verhalen.

‘Jonge mannen die opgroeien om zich daarmee in een oorlog te storten, dat is pure verspilling’, zei Parker eerder al tegen de Britse krant the Telegraph. In zijn boek gaat hij misschien nog wel verder. ‘Als de mannen die me dit hebben aangedaan hier nu binnen zouden lopen, zou ik ze een biertje aanbieden’, vertelt hoofdpersoon Barnes aan zijn vriend.

intieme gebeurtenissen

Het boek is tegelijkertijd geen aanklacht tegen de oorlog. Parker, die dankzij twee protheses inmiddels weer kan lopen, kweekt eerder begrip voor de twee partijen die tegen elkaar strijden zonder dat ze dat soms weten. Dat doet hij in een vorm die de schrijver dwingt met afstand naar zijn eigen gebeurtenissen te kijken.

Dat helpt, maakt het verhaal sterker. Juist op de momenten dat de hoofdpersoon veel aan het woord is en zijn eigen verwerkingsproces moet laten zien, vervalt Parker in algemeenheden, in clichés. Het is een kleine afleiding in een boek dat verder mateloos boeit.

Steeds weer opnieuw verrassen de voorwerpen wier perspectief Parker gebruikt. Van een rolstoel tot de buis waardoor de hoofdpersoon moet ademhalen als hij in het ziekenhuis ligt. Tot de spiegel die reflecteert hoe de soldaat voor het eerst na het ongeluk weer masturbeert. Parker schuwt het niet die o zo intieme gebeurtenissen te vertellen. En juist daardoor raakt het boek zo enorm. Parker zorgt ervoor dat de oorlog ons even niet meer koud laat. Dat mag een prestatie van formaat genoemd worden. ¦

verhaal van een bom

‘Ik bestond een fractie van een seconde. Ik werd gecreëerd door de explosieve reactie van een object dat diende om mij teweeg te brengen. Ik sloeg door stenen heen, door modder, door stof, door lucht, door de zool van een laars.

Door een mens.

Ik beukte erdoorheen zodat alles in elkaar klapte van de schok en de kracht en met mij naar boven werd gesleurd. Ik ben ook lawaai. Zeg maar klap, zeg maar knal, zeg maar dofdammende dreun, zeg maar bonkende bons, zeg maar penetrant piepende trommelvlies perforerende peut.

Ik plette hem tegen de zwaartekracht in.

Hij kon niet heel blijven en ik verbrijzelde zijn voet, knalde erdoorheen zodat hij alle kanten op spatte, een voet en een laars die in mijn nasleep versplinterden. Ik stuwde ze omhoog. Ik stootte de lucht in en voerde modder met me mee. Mee in mijn supersonische expansie, huid doorborend.

Alles verwoestend wat onaantastbaar had moeten zijn.

Ik belandde overal om hem heen, drong tot hem door en schoot door hem heen, rukte een vinger af, trok het vlees van een onderarm, joeg de gesp van een laars diep in zijn lichaam.’

Anatomie van een soldaat

Harry Parker. Uitg. Hollands Diep, Amsterdam 2016. 352 blz. € 19,99

+ indringend oorlogsboek

+ originele, intieme invalshoek

+ brengt oorlog heel dichtbij

- niet elk hoofdstuk is raak

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Pleidooi voor een zelfbewuste democratie

Binnenkort is het een jaar geleden dat Rusland Oekraïne binnenviel. Al snel ging deze oorlog voor Nederland niet meer om 'Rusland tegen Oekraïne', maar om 'wij tegen zij': het democratische Europa, tegen het autocratische Rusland van Poetin.

Afbeelding

Niets zo onvoorspelbaar als geschiedenis

Geschiedenis is lenig en buigbaar. En zeker als er over feiten geen eensgezindheid bestaat, ligt de weg naar de meest bizarre interpretaties van het verleden open. Regimes en dictators maken er handig gebruik van. Maar het komt ook voor in democratieën. 'Niemand is immuun.'

Afbeelding

Drie levens verbonden door migratiecrisis

In Het gouden uur volgen we het verhaal door de ogen van drie verschillende personages. Deze personages zijn met elkaar verbonden, maar juist daarom ontzettend alleen.

Afbeelding

Sterke mannen houden vooral van elkaar

Ook in een democratie kan er ruimte ontstaan voor 'de sterke man'. Die kan zichzelf doordrukken of worden gewenst door het volk dat hij zegt te vertegenwoordigen. Maar zijn macht is niet onbeperkt en het 'tijdperk van' lijkt alweer voorbij.

Afbeelding

Over Bach en het verlangen naar verlossing

Deze vrijdag valt in een bijzondere week. Van 26 januari tot 1 februari is het de week van de poëzie. Deze keer met als thema 'vriendschap' en een geschenk onder de veelbelovende titel Er staat te gebeuren.

Afbeelding

Een landkaart van het verdwijnen. Terug naar Srebrenica

Emit Suljagic is directeur van het Srebrenica Memorial Center bij de plaats waar hij ook woonde tijdens de oorlog in ex-Joegoslavië. Hij schreef in 2006 Briefkaarten uit het graf, een eerste ooggetuigenverslag, een getuigenis en herdenking van al zijn omgekomen familielede..