Luister naar

Filosoferen met kinderen, hoe doe je dat?

Nieuws
Plato zei het al: filosofie begint bij verwondering. Volwassenen hebben vaak moeite zich te verwonderen, ze lopen rond met een hoofd dat al vol antwoorden zit, zelfs op vragen die nog niet eens gesteld zijn. Bij kinderen is dat anders: zij zijn van nature nieuwsgierig en hun wereld is nog niet gevuld met onbetwistbare feiten. Kinderen zijn dus filosofen van nature. Maar hoe pak je dat aan, filosoferen met kinderen?
Taede A. Smedes
vrijdag 7 april 2017 om 03:00
Allerlei heikele onderwerpen van de multiculturele samenleving worden door kinderen besproken.
Allerlei heikele onderwerpen van de multiculturele samenleving worden door kinderen besproken. anp / Koen Suyk

Onlangs verschenen er twee boeken over filosoferen met kinderen. Alles wat ik voel van filosofe Stine Jensen is echt geschreven voor kinderen en behandelt de emoties. Het andere, Kinderlogica van filosofe Sabine Wassenberg, is geschreven voor volwassenen. Wassenberg gebruikt filosofie bij kinderen als middel om openheid en wederzijds begrip te creëren en zo polarisatie en radicalisering tegen te gaan.

Sabine Wassenberg stond aan de wieg van WonderWhy, een organisatie die zich richt op filosoferen met kinderen en jongeren. De organisatie werkt via de zogenaamde ‘socratische methode’ van vraag en wedervraag. Zoals Wassenberg het verwoordt: ‘Als je goed over een filosofische vraag nadenkt, kom je er vaak juist achter dat er geen sluitend antwoord is.’

De socratische methode geeft de leerlingen ruimte voor hun eigen gedachten en meningen: ‘De mening van de meester of juf is niet meer dé waarheid.’ Het hele idee erachter is dat wanneer kinderen beseffen dat ze de waarheid niet in pacht hebben, dat de ander dus ook een mening heeft, ze tolerant leren te zijn ten opzichte van de ander. Tegen polarisatie, tegen radicalisering.

Het gevolg is ook dat Wassenberg als filosofiejuf zelf onderdeel wordt van het proces. In plaats van boven de kinderen te staan en oordelen te vellen, gaat ze door de knieën en drijft ze al redenerend en soms bijsturend mee met de gedachten van de kinderen. En zo neemt ze de lezer ook mee in de gedachten van kinderen die een wereld op zich zijn.

homoseksualiteit

Kinderlogica leest als een pakkende roman. Wassenberg heeft haar jarenlange ervaring met verschillende multiculturele klassen ingedikt tot een fictieve groep 8 in Amsterdam-West met kinderen van allerlei komaf: moslims, christenen, joden, hindoes en atheïsten. In het boek laat Wassenberg de kinderen aan het woord, waarbij ze zelf voornamelijk commentaar geeft op het proces.

Een kort fragmentje als voorbeeld:

‘Wie denkt: je mag eigenlijk niet homo zijn?’ vraag ik. ‘Zeg maar eerlijk wat je vindt.’

Ik voel wat gerommel, gestommel, gepruttel.

Achmed breekt het ijs: ‘Van mijn geloof mag het niet.’

Abdelrachman voegt toe: ‘Homo’s zijn haram. In ons geloof.’

Haram betekent verboden volgens de islam. Het tegenovergestelde van halal.

‘Het is niet helemaal normaal, juf. Mannen horen niet bij mannen’, zegt Regilio, vanuit een ander, niet zo religieus standpunt. (…) ‘Maar’, vraagt Marlies en ze richt zich heel duidelijk tot Achmed, ‘als je dan tóch homo bent en je bent wel moslim?’

‘Wij hebben geen homo’s!’ roept Achmed, alsof hij zich persoonlijk aangesproken voelt. (…)

‘Het is niet zo dat er geen moslims zijn die homo zijn’, komt juf Asiya (een moslima) ertussen. ‘Er zijn zelfs imams die homo zijn.’

Wat fijn dat ze dit zegt.

Ik zie fronsen. Verbazing.

‘Denken jullie dan dat die imams ook geen echte moslims zijn?’ vraag ik, vooral gericht op Chaima, Abdelrachman en Achmed.

Met dit argument kunnen ze zo weinig dat ze het naast zich neer lijken te leggen.

‘Je moet kiezen: of je wordt homo, of je bent moslim’, houdt Abdelrachman stug vol.

Wouter lijkt diep na te denken over deze opmerking. ‘Maar’, zegt hij tegen Abdelrachman, ‘wat nou als je zelf homo bent? Ik zeg niet dat je het bent, maar stel … Wat zou jij dan kiezen?’

Dit is een voorbeeld uit het hoofdstuk over seks, waarin het vooral gaat over seksuele ­moraal, over homoseksualiteit en de rol van heilige geschriften. In andere hoofdstukken gaat het over waarheid, geloof, respect, wij/zij-denken, discriminatie, vrijheid van menings­uiting, vluchtelingen en vreemdelingen, omgang met de dood, noem maar op.

Vrijwel alle heikele onderwerpen van onze multiculturele samenleving worden door deze elfjarigen besproken, zoals Geert Wilders, Charlie Hebdo, de vluchtelingenproblematiek, en sexting. Soms heftig, maar achteraf is er ook altijd verzoening. Deze klas is dus niet alleen een afspiegeling van de samenleving, maar we kunnen nog veel van deze kinderen leren!

Het meest waardevolle is dat Wassenberg zichzelf en dus haar lezers in het proces betrekt. Geconfronteerd met de vragen die de kinderen haar stellen, ontdekt ze hoe ook zij vol vooroordelen zit en stelt ze kritische vragen over haar eigen ideeën en levenshouding. En ook als lezer ga je daarmee over je eigen ideeën nadenken.

Atheïstisch en seksueel redelijk vrijmoedig opgevoed ontdekt Wassenberg bijvoorbeeld ineens hoe de moslimhouding de heiligheid van seksualiteit benadrukt, iets waar zijzelf nooit bij stil had gestaan, maar opeens wat weemoedig over schrijft. Ook merkt ze – en als lezer maak je, al lezend, zelf deze beweging mee – hoezeer ze in ‘wij/zij-denkschema’s’ vastgeroest zit.

Het boek is een aanrader. Waar ik wel enigszins moeite mee had, is de relativistische ondertoon. Uiteindelijk lijkt de waarheid er niet echt toe te doen. Ook al wijzen bijvoorbeeld in een les over evolutie alle argumenten richting evolutie, de kinderen mogen van Wassenberg kiezen voor de scheppingsleer, ook als ieder argument voor de houdbaarheid ervan ontbreekt. Ze mogen hun eigen theorie als waarheid kiezen. Wel zo veilig, maar was het maar zo simpel!

gevoelens

Alles wat ik voel van Stine Jensen (geïllustreerd door Marijke Klompmaker) bespreekt twintig gevoelens, waaronder angst, eenzaamheid, verdriet, hoop, blijheid, schaamte, schuld, en woede. Jensen belicht de positieve en negatieve kanten van emoties. Zo kan boosheid relaties verpesten, maar ook tot beweging aansporen en verandering teweegbrengen. Regelmatig verwijst Jensen naar wat een filosoof over een bepaalde emotie heeft gezegd.

Ofschoon Jensen emoties helder en met voorbeelden uitlegt, toont ze zich wel een echte materialist. Emoties zijn louter stofjes in de hersenen, die je kunt beïnvloeden door pillen óf door yoga (andere opties noemt ze niet). ­Melancholie wordt gelijkgesteld met depressiviteit en ze vermeldt dat sommige mensen daarvoor antidepressiva nemen.

Gezegd moet worden dat ondanks mijn ietwat kritische houding, mijn tienjarige, leesgierige dochter een aantal uren met dit boek onder de pannen was en enthousiast was. Zij vond Jensens uitleg erg verhelderend en interessant. Duidelijk een boek voor vooral filosofisch geïnteresseerde kinderen vanaf pakweg 10 jaar.

De tekeningen zijn een cruciale ondersteuning van de tekst, de kleuren passen bij de verschillende emoties (rood voor woede, groen voor walging, et cetera; soms lijkt de inspiratie gehaald uit de Pixar-animatiefilm Binnenstebuiten).

Dit kleurrijke boek helpt kinderen woorden te geven aan hun eigen, soms verwarrende ­gevoelens. ¦

Kinderlogica. Filosoferen op een multiculturele school

Sabine Wassenberg. Uitg. Lemniscaat, Rotterdam 2017. 229 blz. € 16,95

+ meeslepend geschreven en actueel

+ prachtige mix van filosofie en levensbeschouwing

- relativistische opvatting van waarheid

Alles wat ik voel. Het grote emotieboek

Stine Jensen (met illustraties van ­Marijke Klompmaker). Uitg. Kluitman, Alkmaar 2017. 157 blz. € 18,99

+ heldere beschrijving van emoties

+ leuke illustraties die echt iets aan de tekst toevoegen

- materialistische opvatting

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Blijf in je eigen blikveld

Plotseling ging op een stille zondag de bel. Terwijl ik naar de deur liep, zag ik een politieagent op de stoep staan. Er verliep misschien maar anderhalve seconde tussen die waarneming en het moment waarop hij zei: ‘Schrik niet meneer, we zijn bezig met een buurtonderzoek in ve..

Afbeelding

Beeldend kunstenaar Marc de Klijn woont en werkt in Israël, samen met zijn vrouw die gedichten schrijft. Wekelijks volgt hij het leesrooster van de synagoge waar een gedeelte uit de Thora, de eerste vijf boeken van Mozes, wordt gelezen.

Afbeelding

Abraham had twee zonen, Izak en Ismaël. Izak is de vader van Jakob, Israël. Ismaël is de vader van … de islamieten. Althans, zo wordt het beweerd, en volgens de schrijver van dit cahier, voorheen gemeentepredikant en studentenpastor in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, zo wo..

Afbeelding

De naam van Rochus Zuurmond (1930-2020) zal bij de wat oudere theologen en predikanten herinneren aan een hoogleraar bijbelse theologie van de Universiteit van Amsterdam.

Afbeelding

Schrijver John Irving is vader van een trans dochter: ‘Juist voor outsiders voel ik empathie’

John Irving (80) schreef al over transgender personen toen die term nog niet eens bestond in De wereld volgens Garp (1978). Toen wist hij ook nog niet dat hij vader zou worden van een trans dochter.

Afbeelding

Kan het moderne humanisme zonder zijn christelijke wortels?

Een notie als erfzonde maakt ons volgens de Nederlands-gereformeerde predikant Jan van Helden alert op het gegeven dat het kwaad altijd weer de kop zal opsteken.