Luister naar

Boek: Had ik maar beter gekeken

Nieuws
Op de voorkant staat dat het een roman is. Het boek leest echter als een prachtige maar ook wel moeilijke gedichtenbundel. Je leest een aantal bladzijden, legt het weg om een passage te overdenken of om iets op te zoeken, je leest verder, geniet van de taal, herleest, zoekt naar betekenissen en verbanden. Je begrijpt niet alles, maar kunt de roman ook niet wegleggen. Zo’n boek.
Jogchum Zijlstra
vrijdag 10 augustus 2018 om 03:00
Boek: Had ik maar beter gekeken
Boek: Had ik maar beter gekeken istock

Peter Verhelst (1962) is een gelauwerde dichter, romancier en regisseur. In 2015 overleed onverwacht zijn moeder aan een hartaderbreuk. Het is, zoals gezegd, geen roman in de traditionele zin van het woord, geen terugblik of een literaire analyse van hun onderlinge relatie. Niet zijn moeder draagt de roman, maar het besef dat de ‘Hartaderbreuk van de tijd niet langer een geruststellende rechte lijn vormt maar die, onderhevig aan woede, rauw verdriet, verbijstering, herinneringen en gemis aan het wervelen gaat.’ Dat wervelen levert prachtige bladzijden op, maar ook intrigerende passages die zich na herlezen nog niet geven.

Uiteraard zijn er concrete realistische gebeurtenissen. Hij bezoekt zijn opgebaarde moeder en er is een begrafenis. Prachtig is hoe Verhelst in een paar zinnen een ontroerend beeld van zijn vader neerzet. ‘Wat een mooie dood’, zeg ik. Na een minutenlange stilte zegt mijn vader: ‘Ik. Ben. Haar. Wel. Kwijt.’ Of: ‘Mijn vader gaat telkens terug naar mijn moeder. Telkens opnieuw legt hij zijn hand op haar wang en spreekt haar naam uit.’ Er is de vriendenvraag: hoe gaat het met je? Er is de onvermijdelijke therapeutenopdracht: probeer eens je verdriet te beschrijven. En in de nacht voor de begrafenis zoekt hij op de computer de rouwstadia op om te weten wat hem staat te wachten. ‘Vanaf nu leef ik in een Google Translation van de wereld die ik dacht te kennen.’

In vertalingen, in veranderingen is er verlies: Lost in translation. In de rouwdagen leest Verhelst Metamorfoses van Ovidius en gebruikt hij verschillende verhalen uit de Griekse mythologie om veranderingen te verkennen of te duiden. Zo ontstaat er telkens verbinding tussen de wereld van de oude verhalen en de realiteit anno nu. Een fraai voorbeeld is het verhaal van Orpheus en Eurydice, dat op verschillende manieren en in verschillende versies als het ware wordt herhaald in de roman: als gedicht, als opera, als schilderij en ergens tussen deze bladzijden staat dan één alinea waarin hij zijn vader verbindt met dit verhaal. ‘Hoe hij in de deuropening over zijn schouder naar haar kijkt. Hoe hij, zodra hij de kamer uit is, door het raampje, tussen de matte glasstroken naar haar kijkt (al weet hij dat hij daardoor achterlaat).’

verloren

Veranderingen is een sleutelbegrip in deze roman. Als mensen veranderingen ondergaan, zoals van leven naar dood, gaat er iemand, gaat er iets verloren om te worden vergeten. En – hier citeert Verhelst de schrijver Martin Walser – hoe meer we iets missen, hoe mooier moet zijn wat we mobiliseren om die afwezigheid te doorstaan. Ook dit lijkt me een belangrijke kern van de roman: mobiliseren om afwezigheid te doorstaan. Het wervelen beheersbaar maken.

Voor Verhelst betekent dit mobiliseren dat hij allerlei vormen van kunst op zich laat inwerken, er een interpretatie aan geeft. Kunst raakt aan de grondslagen van het leven en houdt zich daarom wellicht paradoxaal genoeg zo vaak bezig met de dood. Er staan gedichten in de roman en beschrijvingen van schilderijen en van beeldhouwwerken. Er zijn verwijzingen naar films, er is dans, muziek en zelfs een dialoog uit een toneeltekst.

Telkens gaat Verhelst het gesprek aan met een kunstwerk, een gesprek dat in alle gevallen begint met uiterst zorgvuldig kijken om in precieze en gevoelige taal te formuleren wat hij ziet. Het is zijn manier om ‘de afwezigheid te doorstaan’. Tegelijkertijd realiseert hij zich dat gesprekken tussen kunstwerk en toeschouwers per definitie uitwisselingen zijn van misverstanden. Zijn bespreking van de schilderijen Against the Day 1 en Against the Day II van Luc Tuymans (even zoeken op internet) eindigt dan ook met: ‘Wat kun je anders doen dan kijken, opnieuw kijken, beter kijken, betasten met je ogen, ruiken en luisteren en proeven met je ogen, elk detail, elke kleurschakering, elke welving, elke cel, in elke cel, in de hoop nooit te vergeten, in de hoop niet verloren te laten gaan, voor altijd bij je te kunnen houden – had ik maar beter gekeken, elk detail, elk geliefd detail, elke ...’ ¦

Voor het vergeten.

Peter Verhelst. Uitg. de Bezige Bij, ­Amsterdam 2018, 352 blz. € 19,99

+ prachtige taal

+ een oefening in kijken

- ingewikkeld

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Blijf in je eigen blikveld

Plotseling ging op een stille zondag de bel. Terwijl ik naar de deur liep, zag ik een politieagent op de stoep staan. Er verliep misschien maar anderhalve seconde tussen die waarneming en het moment waarop hij zei: ‘Schrik niet meneer, we zijn bezig met een buurtonderzoek in ve..

Afbeelding

Beeldend kunstenaar Marc de Klijn woont en werkt in Israël, samen met zijn vrouw die gedichten schrijft. Wekelijks volgt hij het leesrooster van de synagoge waar een gedeelte uit de Thora, de eerste vijf boeken van Mozes, wordt gelezen.

Afbeelding

Abraham had twee zonen, Izak en Ismaël. Izak is de vader van Jakob, Israël. Ismaël is de vader van … de islamieten. Althans, zo wordt het beweerd, en volgens de schrijver van dit cahier, voorheen gemeentepredikant en studentenpastor in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, zo wo..

Afbeelding

De naam van Rochus Zuurmond (1930-2020) zal bij de wat oudere theologen en predikanten herinneren aan een hoogleraar bijbelse theologie van de Universiteit van Amsterdam.

Afbeelding

Schrijver John Irving is vader van een trans dochter: ‘Juist voor outsiders voel ik empathie’

John Irving (80) schreef al over transgender personen toen die term nog niet eens bestond in De wereld volgens Garp (1978). Toen wist hij ook nog niet dat hij vader zou worden van een trans dochter.

Afbeelding

Kan het moderne humanisme zonder zijn christelijke wortels?

Een notie als erfzonde maakt ons volgens de Nederlands-gereformeerde predikant Jan van Helden alert op het gegeven dat het kwaad altijd weer de kop zal opsteken.