Luister naar

Vers: Verzet om niet te verliezen

Nieuws
Jogchum Zijlstra
vrijdag 5 oktober 2018 om 03:00
Vers: Verzet om niet te verliezen
Vers: Verzet om niet te verliezen

Voor Ashraf

Een vink blijft zingen

achter tralies.

Een vink blijft zingen

met een kap op de kooi.

Een vink blijft zingen

op water en brood.

In het holst van de winter

blijft de vink zingen.

Schroei haar ogen dicht

en zingen doet de vink.

God schiep de vink

om te zingen.

Een aantal weken geleden opende het journaal met furieus schreeuwende Pakistanen. De woede was gericht op de Nederlandse parlementariër Geert Wilders die een cartoonwedstrijd over de profeet Mohammed had uitgeschreven (en inmiddels heeft afgelast). Volgens Wilders ging het om de vrijheid van meningsuiting. De Pakistanen dachten daar anders over. Het protest was georganiseerd door een kleine islamitische partij met maar één doel in het partijprogramma: het tegengaan van blasfemie. In de islamitische wereld betekent dat zowel het beledigen van Allah als van diens profeet Mohammed.

Blasfemie of godslastering is vooral voor fundamentalistische moslims een doodzonde. Dat ondervond ook Ashraf Fayad, een van oorsprong Palestijnse dichter, aan wie het gedicht VINK is opgedragen. Fayad is dichter en activist. Hij bekritiseert in zijn poëzie wat hij ziet als het tweekoppig monster van de Arabische wereld: het oliegeld en de fundamentalistische religie. Dat leverde hem de beschuldiging op van het schrijven van ‘geloofsafvallige verzen’ en in 2015 werd hij door Saudi-Arabië ter dood veroordeeld voor het schrijven van godslasterlijke poëzie. Na internationaal protest werd die straf omgezet in 8 jaar cel en 16 maal 50 zweepslagen.

In januari 2016 werden overal ter wereld protestlezingen georganiseerd en ook in literair Vlaanderen kwam men in actie. De auteursvereniging PEN, die ijvert voor vrije meningsuiting en zich inzet voor vervolgde schrijvers, vroeg zestien dichters, waaronder Peter Theunynck, een gedicht te schrijven. Dat werd het korte gedicht VINK.

Het gedicht bestaat uit precies 50 woorden. Een woord per zweepslag, een woord als zweepslag. Het gedicht is even eenvoudig als scherp en de metafoor van de vink is duidelijk: het is de dichter die zingt en blijft zingen, ook als hij gevangen wordt gezet. En zelfs als de omstandigheden zwaarder worden en er martelingen plaatsvinden (holst van de winter, dichtgeschroeide ogen) blijft de vink zingen. De dichter kan niet door censuur of gevangenschap tot zwijgen worden gebracht. Tegen de achtergrond van de beschuldiging van godslastering is het prachtig dat het gedicht afsluit met de mededeling dat het God (met een hoofdletter) is die de dichter heeft geschapen om te schrijven. Dat is zijn taak in het leven: zing, dicht, schrijf!

Het gedicht is opgenomen in de nieuwe bundel van Peter Theunynck, Tijdrijder. Theunynck (1960) schrijft poëzie en proza, waaronder recent de korte roman De Slembroucks. Met deze nieuwe bundel schaart Theunynck zich in de lange rij van dichters die hun poëzie inzetten om verzet te plegen tegen het voortschrijden van de tijd en het vervagen van wat niet mag verdwijnen uit de aandacht of het geheugen. Poëzie als gestolde tijd, zoals de dichter Gerrit Kouwenaar het ooit formuleerde. Daarbij kan het gaan om grote gebeurtenissen met een wereldwijd effect, zoals in VINK. Het kan ook de individuele ervaring in de avondstilte zijn, zoals in het gedicht VAN GOD, waarin een oude man dwaalt door de avond en waarvan de laatste twee strofen als volgt luiden:

Van god de stem over de landweg,

in het braambos, in stamelende

steen, in kruid dat fluistert.

Stem van goud, van god.

zo helder dat de zon nog aarzelt

om het nachtland te bevaren

Gun haar de tijd om zich te warmen

aan die galm van god, van goud.

Een ander voorbeeld is het gedicht OUDERPAAR, dat is opgedragen aan de Duitse kunstenares en beeldhouwster Kathe Kollwitz (1867-1945). Kollwitz verloor haar zoon in 1914. Hij stierf als 17-jarige vrijwillige soldaat in Vlaanderen. Zij maakte vervolgens de beelden van ‘Het treurende ouderpaar’, die nu staan bij de Duitse militaire begraafplaats Vladslo in België. Theunynck identificeert zich op indringende wijze met de kunstenares, zoals bijvoorbeeld in de strofe waarin zij de eerste schetsen maakt voor haar beelden:

Op mijn blad kwam verbogen de lijn van de vallende

vrouw. De moeder die hangt naar de kuil

die haar koude zoon heeft beslapen. Ver van haar bed.

Op mijn blad kwam verticaal de taal van de zwijger,

de vader, de armen gekruist om alles wat borrelt en bruist

in dat brekende lijf binnen te houden.

Ook de ervaring van Kollwitz reikt net als die van Fayad in VINK verder dan het individu. De beelden van het treurende ouderpaar tonen het oorlogsleed van zovelen, zoals de vink in een kooi met een kap de pijnlijke omstandigheden van veel kunstenaars wereldwijd verbeeldt.

Anno 2018 is de wereld zo klein dat een veroordeling tot de doodstraf vanwege poëzie gelukkig wordt opgemerkt en tot protesten leidt. Het is echter ook een wereld waarin de veranderingen zo snel gaan dat vrijwel niets rustig kan uitkristalliseren en veel weer snel wordt vergeten. In die wereld heeft poëzie een belangrijke functie: verzet plegen, vasthouden om niet te verliezen.

Tijdrijder

Peter Theunynck. Uitg. Wereldbibliotheek, Amsterdam 2018, 71 blz. € 19,99

Mail de redactie
Mail de redactie
Heeft u een tip over dit onderwerp, ziet u een spelfout of feitelijke onjuistheid? We stellen het zeer op prijs als u ons daarover een bericht stuurt.
Afbeelding

Blijf in je eigen blikveld

Plotseling ging op een stille zondag de bel. Terwijl ik naar de deur liep, zag ik een politieagent op de stoep staan. Er verliep misschien maar anderhalve seconde tussen die waarneming en het moment waarop hij zei: ‘Schrik niet meneer, we zijn bezig met een buurtonderzoek in ve..

Afbeelding

Beeldend kunstenaar Marc de Klijn woont en werkt in Israël, samen met zijn vrouw die gedichten schrijft. Wekelijks volgt hij het leesrooster van de synagoge waar een gedeelte uit de Thora, de eerste vijf boeken van Mozes, wordt gelezen.

Afbeelding

Abraham had twee zonen, Izak en Ismaël. Izak is de vader van Jakob, Israël. Ismaël is de vader van … de islamieten. Althans, zo wordt het beweerd, en volgens de schrijver van dit cahier, voorheen gemeentepredikant en studentenpastor in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, zo wo..

Afbeelding

De naam van Rochus Zuurmond (1930-2020) zal bij de wat oudere theologen en predikanten herinneren aan een hoogleraar bijbelse theologie van de Universiteit van Amsterdam.

Afbeelding

Schrijver John Irving is vader van een trans dochter: ‘Juist voor outsiders voel ik empathie’

John Irving (80) schreef al over transgender personen toen die term nog niet eens bestond in De wereld volgens Garp (1978). Toen wist hij ook nog niet dat hij vader zou worden van een trans dochter.

Afbeelding

Kan het moderne humanisme zonder zijn christelijke wortels?

Een notie als erfzonde maakt ons volgens de Nederlands-gereformeerde predikant Jan van Helden alert op het gegeven dat het kwaad altijd weer de kop zal opsteken.